لوگو سی و چهارمین جشنواره بین المللی تئاتر فجر
سی و چهارمین جشنواره بین المللی تئاتر فجر از ۲۲ دی ماه تا ۲۵ دی ماه ۱۳۹۴ برگزار شد.

درهم پیچی هنر و سیاست اجرایی

حسین عطری

«جشنوارۀ تئاتر فجر» بی تردید یکی از مهم ترین، با سابقه ترین و گسترده ترین رویدادهای سالانه تئاتر در خاورمیانه و فرصتی محدود و استثنایی است تا ناظران خارجی از نزدیک با تنوع و قابلیت های تئاتر ایران آشنا شوند و با برخی از هنرمندان ایرانی به گفت و گو بنشینند. بر این اساس، از دیدگاه بین المللی، اهمیت این جشنواره را نمی توان نادیده انگاشت.

در عین حال، ماهیت دولتی این جشنواره و جایگاه نمادین آن (که در سالگرد جشن های پیروزی انقلاب اسلامی ایران برگزار می شود) برای سیاستمداران فرصتی فراهم می آورد تا فارغ از کیفیت هنری این جشنواره، از این رویداد برای نمایش توسعۀ روابط فرهنگی خود با ایران استفاده کنند و در کنار این دیپلماسی فرهنگی، به توسعۀ روابط سیاسی و اقتصادی خود بپردازند.

«سی و چهارمین جشنوارۀ بین المللی تئاتر فجر» نیز از این قاعدۀ کلی جدا نبود. در طول 10 روز برگزاری این جشنواره، که از 1 تا 11 بهمن 1394 به طول انجامید، بیش از 30 مهمان خارجی (شامل هنرمندان، مدیران فستیوال های بین المللی یا موسسات فعال در زمینۀ تئاتر) به ایران سفر کردند تا از نزدیک شاهد برگزاری این رویداد باشند. در این حال، علاوه بر نمایشهای ایرانی 9 نمایش ازکشورهای عراق،ژاپن،گرجستان،مجارستان،اسپانیا، نروژ وآلمان بر صحنه های تئاتر ایران به اجرا در آمدند .

برگزاری چند کارگاه آموزشی در زمینه هایی از قبیل نور، صدا، ویدئو و تکنولوژی های جدید با حضور مدرسان خارجی و همچنین برگزاری ویدئو کنفرانس با ریچارد شکنر (نظریه پرداز صاحب نام تئاتر) نیز از سایر فعالیت های بین المللیِ این جشنواره بود.

در این میان - همچون برخی از دوره های پیشین این جشنواره - شاید بتوان کشور آلمان را برندۀ نهایی بهره گیری از این فرصت سالانه دا نست. آلمان که طی دوره های گذشته با نمایش هایی ارزشمند از کارگردانانی چون روبرتو چولی، دیتر کومل و کلاوس پیمان حضور خیره کننده ای در جشنوارۀ فجر داشته و با حمایت از توسعۀ روابط فرهنگی میان ایران و آلمان، جای پای خود را به خوبی در نزد هنردوستان ایرانی محکم کرده است، امسال هم پر تعدادترین مهمان خارجی (18 نفر) این جشنواره محسوب می شود.

اجرای نمایش «هملت» به کارگردانی توماس اوسترمایر (که با دکوری پرهزینه و چشمگیر و با حمایت بی دریغ سفارت آلمان به ایران سفر کرد) را می توان مهمترین رخداد و دستاورد جشنوارۀ سی و چهارم به حساب آورد که پس از چند سال سردی روابط میان دولت های ایران و آلمان، بار دیگر توانمندی تئاتر آلمان را به نمایش می گذاشت و از جان گرفتن دوبارۀ روابط فرهنگی دو کشور خبر می داد.

اهمیت «جشنوارۀ تئاتر فجر» برای تئاتر ایران به حوزۀ بین الملل و روابط سیاسی حاشیۀ آن محدود نمی شود. این جشنواره با تمام فراز و فرودهایش در طی سال های گذشته، کماکان برای گروهی از هنرمندان ایرانی مهمترین رویداد سالانۀ تئاتر در ایران محسوب می شود و هنوز بخشی از نسل جوان تئاتر ایران، حضور در جشنوارۀ تئاتر فجر را نوعی آیین به رسمیت شناخته شدن از سوی دولت، دریچه ای برای ورود به فضای تئاتر حرفه ای و فرصتی برای دیده شدن خود قلمداد می کند.

جایگاه سمبولیک و دولتی «جشنوارۀ بین المللی تئاتر فجر» برای این جشنواره امکان آن را فراهم کرده تا برای رشد و گسترش حوزۀ فعالیت خود، تمامی ظرفیت ها، امکانات و نظام اداری تئاتر ایران را به خدمت بگیرد و از همراهی بخش وسیعی از دستگاه های دولتی و نیمه دولتی (همچون شهرداری ها) برخوردار باشد. سابقۀ طولانی «جشنوارۀ تئاتر فجر» و فراز و فرود آن در ادوار مختلف، به خوبی نشان می دهد که این جشنواره در طول فعالیت خود همواره در شناخت، توسعۀ قابلیتها و نظام بخشیدن به تئاتر ایران نقشی کلیدی داشته و البته در ابعادی فراتر از یک جشنوارۀ هنری،کارکردی سیاستگذارانه یافته است.

این جشنواره همچنین به دلیل ارتباط نزدیک اش با دستگاه سیاستگذاری فرهنگی، همراه با تحولات سیاسی ایران و همگام با دولت های مختلف، نقشی ویژه در توسعه و شکل دهی تئاتر ایران داشته است؛ در سالهای پس از انقلاب اسلامی به عنوان وسیله ای برای مشروعیت بخشیدن به هنر تئاتر عمل کرده است، در سالهای پس از جنگ موتور محرک تولید تئاتر و مسیری برای توزیع یارانه های دولتی بوده و در دوران قدرت گرفتن اصلاح طلبان، به عنوان گذرگاهی باریک برای ارتباط میان تئاتر ایران و تئاتر جهان و توسعۀ فرهنگی در کنار توسعۀ سیاسی، کارکردی موقت یافته است. با این حال، نمی توان از نظر دور داشت که همین ارتباط نزدیک جشنوارۀ تئاتر فجر با سیاست های دولتی و تحولات سیاسی، به بزرگترین نقطه ضعف این رویداد فرهنگی و مهمترین عامل ناپایداری دستاوردهای فرهنگی آن نیز بدل شده است. امروزه به سادگی می توان اثرات منفی تنش های سیاسی یا تحولات اقتصادی و اجتماعی سال های اخیر بر این جشنواره را دید. به عنوان مثال، ارتباط مستقیم این جشنواره با دستگاه سیاستگذاری فرهنگی دولت و جایگاه سمبولیک آن ( به عنوان بخشی از جشن های پیروزی انقلاب اسلامی) همواره آن را به هدفی جذاب برای برخی رسانه ها و منتقدان سیاسی دولت بدل کرده است تا با انتقاد از این جشنواره، راهی برای حمله به سیاست های فرهنگی دولت پیدا کنند.

تنش ها و رقابت های سیاسی – به ویژه در یک دهۀ اخیر – برگزار کنندگان «جشنوارۀ بین المللی تئاتر فجر» را ناگزیر کرده است که در انتخاب آثار، رویکردی محافظه کارانه تر در پیش گیرند. همین امر، علاوه بر این که موجب رویگردانی و فاصله گرفتن گروهی از هنرمندان از این جشنوارۀ هنری دولتی شده، بر جایگاه هنری این مهم ترین جشنوارۀ تئاتر ایران و کاهش کیفیت آثار اجرا شده در آن نیز تاثیر داشته است.

«سی وچهارمین جشنوارۀ بین المللی تئاتر فجر» نیز از این ملاحظات و محافظه کاری ها مستثنا نبوده و نیست. حتی نگاهی گذرا به« جشنوارۀ سی و چهارم تئاتر فجر» نشان می دهد که هنوز سایۀ تنشهای سیاسی یک دهۀ اخیر بر این مهمترین رویداد سالانۀ تئاتر ایران محسوس است. برای مثال می توان به این نکته اشاره کرد که بیش از سه چهارم از نمایش های ایرانیِ اجرا شده در «سی و چهارمین جشنوارۀ بین المللی تئاتر فجر»، آثاری بودند که پیش از این به اجرای عمومی رسیده بودند و از همین روی، برای برگزار کنندگان دغدغه ای از نظر ممیزی (نگرانی های سیاسی) یا هزینۀ تولید (نگرانی های اقتصادی) فراهم نمی کردند.

در عرصۀ بین المللی نیز، جشنوارۀ بین المللی تئاتر فجر با بحرانی مضاعف مواجه است. کیفیت هنری نمایش های خارجی اجراشده درجشنوارۀ تئاتر فجر (جز در مواردی استثنایی) ، طی ده سال گذشته کاهش آشکاری یافته و در برابر گسترش سریع دانش و وسایل ارتباط جمعی (مانند اینترنت پرسرعت، شبکه های ماهواره ای و لوح های فشرده) ، این نمایش ها دیگر به دشواری می توانند رضایت نسل جوان تئاترایران را جلب کنند.

از این دیدگاه، اگر صادقانه به یاد آوریم که این جشنواره نه فقط یک رویداد فرهنگی و هنری، بلکه بخشی از دستگاه سیاستگذاری فرهنگی دولت ایران است، شاید با تصویری واقع بینانه تر- و یاحتی امیدوارانه تر- از آینده مواجه شویم.

«جشنوارۀ سی و چهارم تئاتر فجر» گرچه به چهارچوب های همیشگی این جشنوارۀ دولتی پایبند بود، از تغییراتی محتاطانه در دیدگاه مدیریتی تئاتر ایران و نوعی تلاش برای همساز شدن با تحولات سال های اخیر تئاتر ایران خبر می داد. این جشنواره بی تردید هنوز قدرتمندترین جشنوارۀ تئاتر ایران است که از توان و امکانات لازم برای به تحرک واداشتن بخش وسیعی از هنرمندان تئاتر ایران برخوردار است.

در «سی و چهارمین جشنوارۀ بین المللی تئاتر فجر» که از اول بهمن ماه به مدت 10 روز در تهران برگزارشد، بیش از 80 نمایش صحنه ای دربخش هایی با عناوین مختلف، چون « مرور آثار تولید شده د ر سال 94 » (34 نمایش)، «بخش مهمان» (15 نمایش)، «برگزیدۀ تئاتراستانها» (14 نمایش)، «تولیدات تازه» (10 نمایش)، و «نسل نو» (8 نمایش) اجرا شدند. درکنار اینهمه، می توان به برگزاری کارگاه های آموزشی، مسابقۀ نمایشنامه نویسی و نشست های جانبی و نمایشگاه هایی در زمینۀ عکاسی و طراحی پوستر و همچنین مجموعه ای از اجراهای خیابانی نیز اشاره کرد.

اما بارزترین تفاوت های جشنوارۀ سی و چهارم را، نه در نمایش های اجرا شده و کیفیت یا کمیت آثار، بلکه باید در برخی از برنامه های اعلام شدۀ دبیر این جشنواره جست و جو و صورت بندی کرد: «توجه بیشتر به ساماند هی و شکل گیری گروه های تئاتر»، «کاهش دخالت مستقیم دولت درفرایند تولید تئاتر»، «توجه به توسعۀ زیرساخت ها، آموزش و بهره مندی از تکنولوژی های جدید» و «تلاش برای جلب مشارکت بخش های خصوصی و غیردولتی تئاتر ایران»؛ برنامه هایی که قطعا برای به ثمر نشستن آنها به زمانی بیش از یک سال نیاز است، ولی انتخاب مجدد «سعید اسدی» به عنوان دبیر «سی و پنجمین جشنوارۀ بین المللی تئاتر فجر» احتمال تداوم و به ثمر رسیدن آنها را افزایش می دهد.

در عین حال، همواره باید به یاد داشت که «جشنوارۀ بین المللی تئاتر فجر» تنها بخش کوچکی از تصویری بزرگ تر است؛ تصویر دستگاه دولتی ایران، با تمام توانایی ها و ضعف های آن.

از این منظر، می توان جشنوارۀ سی و چهارم را چرخشی همگام باسیاست ها و رویکردهای تازۀ دولت اعتدالگرای حسن روحانی ارزیابی کرد که از تغییر مسیری آرام به سوی «بازسازی اعتماد متقابل دولت و هنرمندان»، «گشایش بسیارآرام وکنترل شدۀ عرصۀ عمومی» و «بازسازی روابط بین المللی» خبر می داد؛ اما با قدم هایی بسیار لرزان، پرتردید، محتاط و نگران ازحملات محافظه کاران و منتقدان.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. از این پس نیز می توانید با عضویت در کانال تلگرام ما مطالب مجله ی آندرلاین را دنبال کنید.

موضوعات مربوط