لوگو سی و یکمین جشنواره موسیقی فجر
سی و یکمین جشنواره موسیقی فجر ۲۱ بهمن ماه تا ۱ اسفند برگزار شد.

 تغییر به سوی استقلال!

رامان میربهرامی

برگزاری تازه‌ترین دوره جشنواره موسیقی فجر، به عنوان مهمترین رویداد موسیقایی ایران، در کنار اجراهای بزرگ، حواشی بزرگی را به همراه داشت. سه اجرای ارکستر سمفونیک تهران با سه رهبر و سه رپرتوار مختلف، حضور آنتونیو ری و فیض علی فیض در بخش اجراهای بین المللی و لغو اجرای شجاعت خان از جمله اتفاقات مهمی بود که می‌توان درباره آنها سخن گفت.

این جشنواره سی‌و‌یک‌ ساله، به دبیری حسن ریاحی و ریاست حمیدرضا نوربخش، با داعیه ایجاد تغییر بنیادین در ساختار، پاییز ۱۳۹۴ آغاز به فعالیت کرد. با وجود آنکه در ابتدا قرار بر اخذ رویکردی متفاوت بود، اما صدور دیر هنگام حکم مدیریت حمیدرضا نوربخش کار را اندکی برای گروه اجرایی سخت کرد.

یکی از تغییرات اساسی جشنواره سال ۹۴ آن بود که برای نخستین بار بخش عمده‌ای از فعالیت‌های خود را به دست بخش خصوصی سپرد. به همین منظور شرکت «بارانا» بخش عمده فعالیت‌های اجرایی را برعهده گرفت. البته میزان دقیق این همکاری تا کنون مشخص نشده است. شرکت بارانا شرکت فرهنگی-هنری تازه تأسیسی به نظر می‌رسد که نوپایی آن تا جایی است که فعالیت رسمی خود را با مشارکت در بخش اجرایی همین جشنواره آغاز کرده‌است. در حالی که بیش از دو ماه از برگزاری جشنواره می‌گذرد، هنوز برنامه مشخص دیگری از این شرکت در عرصه موسیقی دیده نشده است.

از جمله دیگر تغییرات این دوره از جشنواره موسیقی فجر آنکه کلیه بخش‌های رقابتی و همچنین بخش‌هایی نظیر «نسلی دیگر» (که به اجرای هنرمندان کمتر شناخته شده موسیقی سنتی اختصاص داشت) پس از سه سال فعالیت کنار گذاشته شدند. بنابراین ادعای رسیدن به ساختاری حرفه‌ای‌ منجر به این شد که تعداد اجراها از حدود ۱۲۰ اجرا به کمتر از ۶۰  اجرا تقلیل پیدا کند.

تلاش بر این بود که چهره‌های برجسته موسیقی که در عین حال مردمی هم هستند به جشنواره بیایند. از میان گروه‌های داخلی هنرمندانی همچون گروه (یا خانواده) کامکارها، مسعود شعاری، کریستف رضاعی، شهرداد روحانی، لوریس چکناواریان و فرهاد فخرالدینی حضور پیدا کردند و با استقبال مخاطبان همراه شدند، تا جایی که بلیت‌های ۱۵ اجرا پیش از آغاز جشنواره به طور کامل فروخته شد.

یکی از اهداف این جشنواره جلب گسترده مخاطبان بود که به نظر می‌رسد با کسب درآمدی حدود دو میلیارد و صد میلیون تومان (از فروش بلیت) به این مهم دست یافته باشد. به خصوص آنکه در دوره قبل با تعداد اجراهای دو برابر دوره اخیر رقمی معادل یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون تومان کسب شده بود. این موفقیت تا جایی است که از آمار فروش بلیت سی‌ و یکمین جشنواره موسیقی فجر به عنوان یک رکورد در تمام ادوار برگزاری این جشنواره یاد می‌شود.

اما از دیگر موضوعات مناقشه برانگیز این دوره، حذف بخش استعداهای درخشان بود که به نوازندگان جوان و توانمند اختصاص داشت. هر ساله این بخش در سالن ۲۰۰۰ نفره رودکی برگزار می‌شد و مخاطبان اندک اما حرفه‌ای و پیگیر را با خود همراه می‌کرد. در این دوره جوانان به شکل دیگری در جشنواره حضور داشتند و در آغاز اجراهای بزرگ به نوازندگی پرداختند، چیزی شبیه فستیوال‌های استاندارد در نقاط مختلف دنیا. با اینکه تنها ده اجرا از ۶۰ اجرای جشنواره شامل این اتفاق شد، آغاز این حرکت را باید به فال نیک گرفت. تک‌نوازی نیِ بابک قلی‌زاده یازده ساله در آغاز کنسرت گروه کامکارها در سالن ۱۷۰۰ نفره برج میلاد یکی از آن تجربه‌ها بود که به شدت موردتوجه قرار گرفت. ناگفته نماند اجرای این جوانان تا حدی مورد اعتراض خاموش برخی از هنرمندان صاحب‌نام نیز قرار گرفت. این اعتراض‌ها علنی نشد، اما در بعضی موارد رفتار آن هنرمندان روی صحنه گواه بر این ماجرا بود. هنگامی که امیر دارابی، پیانیست مستعد ۱۷ ساله، پیش از اجرای شهرداد روحانی به اجرای دو قطعه پرداخت بسیار مورد توجه و تشویق حضار قرار گرفت، اما شهرداد روحانی پس از آمدن روی صحنه جمله‌ای در باب اجرا و استعداد این جوان بر زبان نیاورد.

این جشنواره با ادعاهای کلان خالی از خطا و حواشی نبود. عدم برنامه ریزی منسجم از لطمات بزرگی بود که شاهد بارز آن را می‌توان لغو اجرای شجاعت خان سیتار نواز برجسته هندی دانست. دلیل این لغو به طور دقیق روشن نشد. چنانچه گفته می‌شود قانون جدید کنگره آمریکا موجب غیبت این هنرمند شده است. طبق این قانون برای مسافرانی که به کشورهای ایران، سودان، سوریه و عراق سفر کنند، محدودیت‌هایی در صدور روادید اعمال می‌شود. در واقع بنا بر این بود که شجاعت خان از طریق ویزای ویژه عازم ایران شود ولی به دلیل ناهماهنگی‌های پیش‌آمده از سوی کنسولگری ایران در هند این سفر لغو شد.

ژیوان گاسپاریان، هنرمند برجسته ارمنی، نیز چندی پیش از آغاز فروش بلیت اجراهای جشنواره اعلام کرد به دلیل ابتلا به آنفولانزای خوکی نمی‌تواند در جشنواره حضور پیدا کند.

اما لغو اجرای کاوه یغمایی–ستاره مشهور موسیقی پاپ که بنا بود پس از ده سال در جشنواره موسیقی فعالیت رسمی را از سر بگیرد–از دیگر حواشی بزرگ این رویداد بود. با آمدن نام یغمایی در بخش اجراهای پاپ برای نخستین بار اعتباری به اجراهای فرمایشی این بخش داده شد؛ این هنرمند ممنوع‌الکار بود و حضورش در جشنواره می‌توانست آغاز فصل جدیدی در فعالیت‌هایش باشد. اما با لغو آن تمامی امیدها نقش بر آب شد و تنها سر و صدای بسیار بر جای گذاشت. تا آنجا که جشنواره ناگزیر به برگزاری یک نشست خبری ویژه لغو کنسرت این هنرمند محبوب و مردمی شد. یغمایی دلیل لغو کنسرتش را «مشکلات فنی» اعلام کرد. عبارتی که هیچ کلمه‌ای از جانب این هنرمند به آن افزوده نشد و یکی از مهمترین اجراهای جشنواره موسیقی فجر را با ابهام به نافرجامی ختم کرد.

سر و کله آلترناتیوها در جشنواره فجر پیدا شد

یکی از مهمترین اتفاقات این جشنواره حضور گروه‌هایی از جریان موسیقی آلترناتیو ایران، با عنوان اجراهای «راک و تلفیقی»، بود. برای نخستین بار در جشنواره موسیقی فجر ده گروه راک و فیوژن در قالب برنامه‌ای جداگانه در فرهنگسرای ارسباران روی صحنه رفتند؛ گروه‌هایی از جمله «داماهی»، «بمرانی»، «کامنت» و« دال». با توجه به اینکه سال‌ها عنوان موسیقی «راک» در ایران تابو بود، حضور گروه‌هایی از این سبک اتفاق ویژه‌ای محسوب می‌شد و بسیاری از این بخش به عنوان فتح بابی برای فعالیت‌های راحت‌تر این گروه‌ها یاد کردند.

در جدول برنامه اجراهای جشنواره اعلام شده بود یازده گروه در شش سانس برنامه اجرا خواهند کرد ولی اجرای گروه کانتری ِ «تندر» یک شب قبل از اجرا لغو شد. این گروه‌ها طی سه روز در شش سانس و در هر سانس دو گروه روی صحنه رفتند. سهم هر گروه حدود ۴۵ دقیقه اجرا بود. این بخش روز ۲۳ بهمن ماه ساعت ۱۸:۱۵ با اجرای گروه «اوان» آغاز شد و بعد هم در نیمه دوم با روی صحنه آمدن گروه «دال» ادامه پیدا کرد. به این شکل بخش فیوژن و راک جشنواره با اجرای دو گروه نوپا گشایش پیدا کرد. هر دوی این گروه‌ها پیش از جشنواره تنها یک بار اجرای رسمی برگزار کرده بودند و از فعالیت رسمی هیچ یک بیش از یک سال نمی‌گذرد. «اوان» یک موسیقی بی‌کلام برگرفته از مایه‌های موسیقی ایرانی و همچنین ملهم از موسیقی فیوژن روز دنیاست. عود، ساکسفون، سنتور، کمانچه، گیتارالکتریک و گیتارباس از جمله سازهای متنوعی هستند که در آهنگسازی این گروه مورد استفاده قرار می‌گیرند. گروه «دال» اما با یک خواننده حرفه‌ای از موسیقی ردیف-دستگاهی ایران در پی رسیدن به یک موسیقی با حال و هوای موسیقی ایرانی با همراهی سازهای غیر ایرانی است. پیانو، کنترباس و کمانچه بخشی از ترکیب سازهای این گروه است. اجراهای ساعت نه شب روز اول به دو گروه متفاوت‌تر تعلق داشت. گروه‌های «داماهی» و «کامنت». کامنت یک گروه آمبینت-راک ایرانی است که طرفداران بسیاری دارد و شاید تنها تفاوتش با نمونه‌های غیرایرانی کلام فارسی آن باشد. گروه «داماهی» یک گروه فیوژن است که ریشه‌های موسیقی جنوب ایران را دنبال کرده اما ترکیبی از سبک‌های لاتین- جَز و فلامنکو را در خود دارد. ترکیب چهار نوازنده قدرتمند در کنار یک خواننده که در بستر موسیقی جنوب ایران رشد کرده‌ ادبیات خاصی به موسیقی این گروه بخشیده است. استفاده از ریتم‌های متنوع و خلسه آوار موسیقی فولک جنوب ایران از مهم‌ترین ویژگی‌های گروه «داماهی» است. درامز، گیتار باس، عود، کیبورد و بِنجو (ساز محلی سیستان و بلوچستانی) ارکستر اصلی این گروه را تشکیل می‌دهند.

به طور کلی گروه‌های این بخش اجراهای به نسبت موفقی را پشت سرگذاشتند. از گروه «دگردیس» (به سرپرستی فرشاد رمضانی) که روی اشعاری از فروغ فرخزاد و سهراب سپهری با سبک هاردراک آهنگسازی شده بود، تا اجرای گروه بابک صفرنژاد (نوازنده هارمونیکا) که یک موسیقی فیوژن با سازهای غیر ایرانی بود، همگی اجراهای قابل قبولی را ارائه دادند. صفرنژاد در اجرای خود با هارمونیکا قطعاتی در دستگاه چهارگاه موسیقی ایرانی نواخت که به شدت مورد توجه قرار گرفت. گروه آرین کشیشی هم یکی دیگر از اجراهای روز دوم بود. آرین یک نوازنده بیس قدرتمند ایرانی-ارمنی است. او به رقم جوانی یکی از صاحب‌نام ترین نوازندگان گیتار بیس در ایران به شمار می‌رود و این گروه فیوژن را نیز بر مبنای علایق شخصی خود ترتیب داده است. از موسیقی جَز تا موسیقی ایرانی و ارمنی در ساختار آهنگسازی این گروه نواخته می‌شود. دوئت ماکان اشکواری و امیر صارمی که آواز و گیتار کلاسیک بود نیز از جمله اجراهای این بخش بود. ماکان خواننده تنور خوب با آوازهایی که مایه‌های رمانتیک دارد، نمونه بی‌همتایی درجریان موسیقی آلترناتیو ایران محسوب می‌شود.

 گروه «بمرانی» و گروه شهریار مسرور اجراهای پایانی این بخش از جشنواره را بر عهده داشتند. بمرانی یک گروه کانتری-راک ایرانی است که ردپایی از موسیقی بالکان در آن دیده می‌شود. گروهی که با اجراهای کوچکِ زیرزمینی راه خود را به فضای رسمی باز کرد. شهریار مسرور نیز از نخستین خوانندگان بعد از انقلاب ایران بود که سعی کرد تحریرهای بلوز را روی کلام فارسی اجرا کند. مسرور سال گذشته پس از مهاجرتی طولانی مدت (حدود ده سال) بار دیگر به ایران بازگشت و اجرای او که مسن‌ترین شرکت کننده این بخش بود پایان دهنده بخش اجرای راک و تلفیقی جشنواره موسیقی فجر شد.

چند اجرای موفق

لوریس چکنواریان، موسیقیدان برجسته ارمنی که نزدیک به نیم قرن سال است در موسیقی ایران فعالیت می‌کند، در این دوره از جشنواره موسیقی فجر برای نخستین بار ارکستر ملی ایران را رهبری کرد. ارکستر ملی پس از چند سال رخوت دومرتبه به رهبری فرهاد فخرالدینی در فروردین ۱۳۹۴ بازگشایی شد. این ارکستر در فصل جدید فعالیت‌هایش این بار با تکانه‌های چوب رهبری به جز فخرالدینی روی صحنه رفت و از اتفاق چکناواریان که به عنوان رهبر میهمان در این برنامه حاضر بود، بهترین اجرای این ارکستر در سال ۱۳۹۴ را رقم زد. در میان پنج اجرای ارکسترال مهمی که از سوی ارکسترهای سمفونیک تهران و ارکستر ملی برگزار شد، اجرای چکناواریان بیشترین بازخورد مثبت را داشت. چکناواریان در کنار قطعات «آرارات» و «پردیس و پریسا» ، پنج بخش از سوئیت سمفونی «سلام» از ساخته‌های خودش را برای اولین بار اجرا کرد و توانست یکی از گرم‌ترین و موفق‌ترین اجراهای جشنواره فجر را به نام خود ثبت کند.

آنتونیو ری، نوازنده مطرح گیتار فلامنکو، در تهران دو اجرا داشت؛ یکی به شکل سلو و دیگری به شکل هم‌نوازی با تبنور و کمانچه (به نوازندگی سهراب پورناظری). سهراب پورناظری نوازنده جوان و مطرح موسیقی اصیل ایرانی در همراهی با آنتونیو ری در بخشی تنبور و در بخشی دیگر کمانچه نواخت. به رقم اینکه پیش‌بینی‌ها مبتنی بر شکست این اجرا بود اما هم‌نوازی این دو نوازنده–که البته با همراهی گروه قدرتمندی از نوازندگان ایرانی همچون همایون نصیری(پرکاشن)، آرش مقدم(درامز) و آرین کشیشی(گیتار بیس) برگزار شد–یکی از اجراهای مورد توجه جشنواره را رقم زد و همراهی موسیقی فلامنکو با موسیقی مقامات تبنور منجر به خلق موسیقی همگن و خوش‌آوا شد.

اجرای فیض علی فیض و گروهش از پاکستان یکی از بهترین شب‌های این رویداد را به ارمغان آورد. در حالی که بخش قابل توجهی از صندلی‌های تالار وحدت در این اجرا خالی بود، اما به مدد اجرایی پر شور، فیض علی یکی از موفق‌ترین هنرمندان جشنواره نام گرفت، تا جایی که بسیاری از رسانه‌های داخلی از آن به عنوان بهترین اجرای بخش بین‌الملل یاد کردند. البته اجرای موسیقی قوالی که به حال و هوای فرهنگ ایرانی نزدیک است و به نوعی موسیقی مذهبی کهنی به شمار می‌رود در این اثربخشی بی‌تاثیر نبود.

جایزه باربد و سرانجام جشنواره

 در پایان دهمین روز از برگزاری جشنواره و در طی مراسم اختتامیه، جایزه تازه تأسیس «باربد» به آلبوم‌های برگزیده اهدا شد. جایزه‌ای که برای نخستین بار در جشنواره موسیقی فجر گنجانده شده بود. باربد جایزه‌ای است که در انتهای جشنواره به آلبوم‌های تولیدی در طول سال اهدا می‌شود. این هدیه امسال به آثار مهر ۱۳۹۲ تا مهر ۱۳۹۴ تعلق گرفت ولی از سال آینده به آلبوم‎‌های تولید شده مهر سال قبل تا مهر سال برگزاری اهدا خواهد شد. جایزه ویژه باربد (به ارزش ۶۰ سکه) که از سوی برخی مهمترین جایزه نیز خوانده می‌شود به همایون شجریان برای آلبوم «نه فرشته‌ام، نه شیطان» تعلق گرفت. جایزه باربد در بخش‌های موسیقی سنتی، موسیقی پاپ، موسیقی محلی و موسیقی فیوژن به هنرمندان برگزیده اهدا شد.

البته بخش جایزه با انتقادات بسیاری همراه شد. تفکیک دو بخش فیوژن و تلفیقی برای بسیاری ابهام برانگیز شد و چنین مطرح کردند که شورای سیاست‌گذاری بخش داوری دقیقاً منظورشان از این دو بخش چه بوده است. مضاف بر اینکه دو آلبوم «نه فرشته‌ام، نه شیطان» و «کوچ بنفشه‌ها» کاندیدای اصلی دریافت جایزه باربد بودند. آلبوم اول به آهنگسازی تهمورس پورناظری، یعنی مشاور اصلی رئیس جشنواره، و آلبوم دوم به خوانندگی حمیدرضا نوربخش، یعنی همان ریاست جشنواره، بود. هرچند که هر دو از حضور در جایزه انصراف دادند اما هم همایون شجریان برای همکاری با تهمورس جایزه اصلی را برد و هم هوشنگ کامکار برای آهنگسازی برای آلبوم «کوچ بنفشه‌ها» جایزه بهترین آهنگساز بخش موسیقی سنتی را دریافت کرد. این مسئله حواشی بسیاری به همراه داشت. داوری این جایزه با حضور بیش از ۷۰ موسیقیدان مطرح انجام شد تا به مدد نام‌های برجسته این جایزه بتواند اولین گام خود را با تحکم بردارد.

سی و یکمین جشنواره موسیقی فجر در روز اول اسفندماه سال ۱۳۹۴ با تمام مشکلات و انتقادات به کار خود پایان داد. حال باید منتظر ماند و دید در دوره بعدی این تغییرات بزرگ قوام می‌گیرد و پا برجا می‌ماند یا به دست فراموشی سپرده می‌شود.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. از این پس نیز می توانید با عضویت در کانال تلگرام ما مطالب مجله ی آندرلاین را دنبال کنید.

موضوعات مربوط