ددالوس و ایکاروس اثر همایون غنی‌زاده
ددالوس و ایکاروس اثر همایون غنی‌زاده

نیک آود*

 

در حالی که سینمای ایران در چند دهه‌ی اخیر در عرصه‌ی جهانی زیر نورافکن بوده است، به ننظر می‌رسد که تئاتر ایران دست پایین را داشته‌است. ولی در این چند سال گذشته، آگاه از وجهه‌ی خود، سریعاً دارد خودش را می‌رساند. در فستیوال‌ها و تئاترهای بزرگ و کوچک در همه جای دنیا، آشکارا می‌بینیم که شرکت‌های ایرانی حضور چشمگیر دارند - از باربیکن، فستیوال بین‌المللی تئاتر لندن و رویال کورت تا لینکلن سنتر و پایگاهی تقریباً دائمی در بعضی کشورها شامل آلمان، فرانسه و هلند.

جای تعجب هم ندارد. به‌عنوان احتمالاً کهن‌ترین ملت دنیا، ایران تکیه بر ۲۵۰۰ سال میراث ناگسسته دارد که همیشه فرهنگ برایش جلودار بوده‌است. در ایران سنت هزارساله‌ی خیمه‌شب‌بازی، لال‌بازی و حاجی فیروز/روحوضی وجود دارد و همین‌طور نمایش مذهبی تعزیه که شانه به شانه‌ی نمایش‌های مصائب مسیح (پَشن پلِی) ما می‌ساید. در سال‌های ۱۸۷۰ تئاتر اروپایی وارد ایران شد و امروزه امثال مارتین مَک دونا و یاسمینا رضا را می‌بینید که برای تماشاگران بومی به زبان فارسی برنامه اجرا می‌کنند.

در مردادماه امسال گروهی از برنامه‌ریزان تئاتر ایران بازدید تئاتر اروپا را پس دادند و برای دیدن نمایش‌های شوکِیسادینبرو که توسط شورای فرهنگی بریتانیا برگزار می‌شود به شهر ادینبرو در اسکاتلند آمدند. آگوست ماه درخور توجهی بود زیرا در همین ماه سفارت‌های ایران و بریتانیا پس از چهار سال بسته بودن دوباره باز شدند - درست موقعی که گروه نمایندگی تئاتر ایران توانستند ویزایی دقیقه‌ی نودی برای بریتانیا بگیرند.

همان‌طور که سعید اسدی، مدیر هنری فستیوال بین المللی تئاتر فجر تهران، توضیح می‌دهد، این بازدید گام مهمی است «ما اینجا آمدیم تا یک گفتگوی فرهنگی را آغاز کنیم. ادینبرو موقعیتی فوق‌العاده است که توسط بریتانیا ارائه می‌شود و افراد از سراسر دنیا به اینجا می‌آیند، ایده‌هایشان را به اشتراک می‌گذارند و وارد گفتگو می‌شوند. اینجا ما می‌توانیم نمایش‌های بریتانیایی را که در شوکِیسادینبرو و سایر جشنواره‌های سطح شهر نمایش داده می‌شود ببینیم و در ضمن خودمان را با ساختار تئاتر بریتانیا آشنا کنیم. در عین حال ما می‌خواهیم آنچه تئاتر ایران در چنته دارد را نیز ارائه کنیم. ما همچنان مایلیم پس از آغاز این گفتگو آن را ادامه دهیم».

اسدی در ضمن به دنبال کارهایی است که بتوانند در جشنواره‌ی تئاتر فجر، که سی و چهارمین دوره‌ی آن در ماه ژانویه گشایش می‌یابد، اجرا شوند: «ترکیب عناصر بریتانیایی و بین‌المللی در جشنواره‌ی ادینبرو این سفر را برای فجر پربار کرده است چون ما جویای استعداد از همه‌ی دنیا هستیم».

در حالی که ایران در صحنه‌ی سیاسی جهان تحت محاصره بود، تئاتر ایران نیز مانند سینمایش به سفیری پر قدرت برای کشور، مردمش و دست آوردهایشان تبدیل شد. و همانطور که اسدی می‌گوید، چیزهای فراوانی برای ارائه وجود دارد: «بخش‌های سنتی و مدرن ما نقش‌ برابری ایفا می‌کنند. برای مثال تئاتر سنتی ایران بیشتر درباره‌ی بازگویی تاریخ و میراث ماست، که مخاطبش درک خاصی از آن خواهد داشت. از طرف دیگر، تئاتر مدرن ایران، پنجره‌ای گشاده است به زندگی و تفکر امروزه‌ی ایران. من فکر می‌کنم کسانی که از کشور ما دور هستند یا تماس مستقیم با آن ندارند ممکن است درک درستی از کیفیت آثار معاصری که در ایران تولید می‌شوند نداشته باشند».

اسدی می‌گوید که شیوه‌ی فعالیت در ایران بر بستری استوار بخش‌های بازیگری، کارگردانی و نوشتار نوین را در کنار هم پرورش می‌دهد. «ما بیش از ۲۰ آموزشگاه تئاتر در ایران داریم و بیشتر حرفه‌ای‌های تئاتر ما، که شامل همه‌ی نسل جوانتر نیز می‌شود، در این آموزشگاه‌ها آموزش دیده‌اند. در واقع ما سرافرازیم از موج نوی تئاتری‌های جوان‌مان که دغدغه‌هایشان را در میان میگذارند و درک خودشان از تئاتر و هنرهای نمایشی را مطرح می‌کنند».

دوره‌ی اخیر قطع روابط بین ایران و بریتانیا نتیجه‌اش این بود که بریتانیا فقط فرصت‌های گاهگداری داشت که کارهای این موج نو را ببیند - به‌ویژه برای کارگردان‌ها. در برنامه‌ی ایران: صداهای تازه که در سال ۲۰۰۸ در مجموعه‌ی باربیکن لندن برگزار شد، تماشاگران بریتانیایی نمایش کوآرتت: سفری به شمال اثر امیررضا کوهستانی و ددالوس و ایکاروس اثر همایون غنی‌زاده را دیدند. همان سال کشتی شیطان آتیلا پسیانی در فستیوال بین المللی ادینبرو نمایش داده شد و در سال ۲۰۱۰ رویای ناتمام، نمایشی مکان-محور اثر حمید پورآذری که در یک پارکینگ طبقاتی در کرویدُن شکل می‌گرفت، با حمایت جشنواره‌ی LIFT نمایش داده شد.

ولی آن سوی کانال انگلیس، کشورهای اروپایی که ویزای آنها در دسترس‌تر است از یک جریان مداوم آثار ایرانی بهره‌مند بوده‌اند. به‌عنوان مثال کارگردان جابر رمضانی که از فستیوال‌های دانشجویی ایران سر برآورد و امسال با کارش به نام صدای آهسته برف شور و هیجانی ایجاد کرد.

ساسان پیروز، مدیر اجرایی گروه تئاتر لیو، امیدش این است که این وضعیت در حال تغییر است. «دنیای امروز دیگر بنا بر فاصله‌ی مکانی برآورد نمی‌شود و امکانات ما برای کار با یکدیگر بسیار فراتر از این است. علاوه بر آن، دولت ما فعالانه از روابط بین‌المللی تئاتری پشتیبانی می‌کند، که نتیجه‌اش بودجه‌ها و سوبسیدهایی است برای گروه‌های تئاتر ایرانی در مبادله‌هایشان با گروه‌های دیگر کشورها».

«در حال حاضر تأکید عمدتاً روی کارهای معاصر است. استراتژی و برنامه‌ریزی دراز مدتی که دولت به آن توجه دارد تنها منحصر به نمایش کارها نیست بلکه شرکت در فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی را نیز شامل می‌شود».

یکی از بخش‌های رو به رشد نمایش تک‌نفره است زیرا شکل و محتوایش را می‌شود در خور بودجه و امکانات محلی تغییر داد. الگوی امروزه‌ی این نوع نمای که همه جای دنیا مرسوم شده، در ادینبرو و در بریتانیا شکل گرفت و سپس تحت عنوان «مونودرام» در فوران فستیوال‌های تخصصی به سراسر دنیا صادر شد.

به این سبب است که جشنواره‌ی مستقل اصلی ایران جشنواره‌ی تئاتر تک‌نفره است با نام مونولیو، که پیروز مدیر هنری آن نیز هست. «جشنواره‌ی مونودرام ما در طول سال با برنامه‌ریزی‌ای فعال و قابل دسترسی جریان دارد. ما برنامه‌های چهارهفته‌ای نمایش داریم. گروه تئاتر لیو تلاش می‌کند ببیند چه کارهای بیشتری می‌شود با فرم مونولوگ انجام داد تا با استفاده از زبان معاصر امروز دغدغه‌ها و مسائل امروزه وهمچنین مسائل گذشته مان را مطرح کنیم و از مرزهای این ساختار فراتر رویم».

نمی‌شود کتمان کرد که کشور مشکلات شناخته‌شده‌ی خودش را دارد، ولی این حقیقت هم هست که ایران نزدیک به هشتاد میلیون جمعیت دارد که بیشترشان جوانند و در نتیجه یک گروه مخاطب بزرگ، آگاه و پرشور برای بسیاری از فعالیت‌های هنری. تئاتر در چند سال اخیر، به‌ویژه بیرون از تهران، رشد فراوان داشته است و در حال حاضر گستره‌ای از شهرهای کوچک و بزرگ می یابید با سالن‌های خوب و زیرساخت‌ها و پوشش‌دهی چشمگیر.

با سفر از این سر تا آن سر ایران گوناگونی‌ای می‌بینید که از آنچه در سر تا سر اروپا می‌توان دید بیشتر است، و همین امر، در کنار پختگی و کیفیت، ایران را به یک بازار تازه و نیرومند تبدیل می‌کند که باید آن را کشف کرد. اسدی می‌گوید: «تئاتر ما تجربه‌ی ۱۶۰ سال تماس با گونه‌ها و گرایش‌های مختلف تئاتر اروپایی را دارد. آخرین مقالات، کتاب‌ها و پژوهش‌هایی که بیرون از ایران منتشر می‌شود به فارسی ترجمه می‌شوند و به طور وسیعی خوانده می‌شوند، در نتیجه ما در جریان آنچه از جنبه‌ی تئوری تئاتر می‌گذرد هستیم».

پس زبان مانع - یا بهانه - نیست برای بریتانیا. اسدی توضیح می‌دهد که ایران متعهد به تلاش برای برقراری ارتباط است. «باعث تأسف است که با اینکه ما اینقدر درباره‌ی صحنه‌ی تئاتر جهانی می‌دانیم دانش درباره‌ی تئاتر ما، به‌ویژه تئاتر معاصر ما، بسیار کم است. به همین دلیل ما مایلیم که بیشتر در این زمینه کار کنیم».

«و البته فجر تمام ماجرا نیست. عرصه‌ی تئاتر ایران در طول سال گسترده‌تر از اینهاست. ایران انواع ملی و بین المللی همه‌ی گونه های کلاسیک، معاصر، مونودرام، دانشجویی، کودکان و نمایش عروسکی را دارد. ولی بیایید به جشنواره‌ی فجر و نمایش‌های برگزیده‌ی ما را ببینید تا دیدگاهی در مورد کارهای ۳۱ استان ایران پیدا کنید، و ببینید که این آثار به پیچیدگی و قدرت نمایش‌های هر جای دیگر هستند».

۵ نکته که لازم است درباره‌ی تئاتر ایران بدانید.

  • جشنواره بین المللی تئاتر فجر یکی از رویدادهای عمده‌ی تئاتری ایران است. این فستیوال که در سال ۱۹۸۳ پایه‌گذاری شد، علاوه بر بازار تئاتر ایران که کارهای گروه‌های تئاتری ایران را به نمایش می‌گذارد، یک بخش رقابت بین‌المللی و تئاتر ملل هم دارد. سعید اسدی مدیرهنری این جشنواره است و دوره ی سی و چهارم آن از ۲۱ ژانویه تا ۱ فوریه ۲۰۱۶ است.برای جزییات بیشتر به وبسیایت جشنواره سر بزنید.
  • گروه تئاتر لیو یک تعاونی غیرانتفاعی است که در سال ۱۹۹۸ توسط مدیر هنریش محمد حسن معجونی پایه‌گذاری شد. تکیه‌ی آنها روی بازیگری و مشارکت فعالانه‌ی تماشاگران است. این کمپانی برنامه‌ی فراجویی گسترده‌ای برای آموزش دارد و در ضمن یک گروه «سایه» هم دارد که بر استعدادهای جوان تمرکز دارند. این کمپانی در عین حال در جشنواره مونودرام مونولیو را برگزار می‌کند که در سال ۲۰۰۸ به سرپرستی مدیر هنری ساسان پیروز پایه‌گذاری شد و در طول سال جریان دارد. برای جزییات بیشتر نگاه کنید به وبسایت گروه لیو.
  • گروه تئاتر مهر در سال ۱۹۹۶ پایه‌گذاری شد و بلافاصله در سطح بین‌المللی مورد توجه قرار گرفت و همکاری مداومی با فرانسه را آغاز کرد. در حال حاضر، با مدیریت هنری امیررضا کوهستانی، گروه مهر سه نمایش شنیدن، سالگشتگی و آیوانف را درطی سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ در اروپا و آمریکا به نمایش می‌گذارد. برای اطلاعات بیشتر به وبسایت گروه مهر سربزنید.
  • پایتخت ایران، تهران، منطقاً مرکز فعالیت‌های تئاتری کشور است. مکان‌های اصلی تئاتر شامل این چند مرکز می‌شود: تئاتر شهر، مرکز فرهنگی تهران برای هنرهای نمایشی؛ تئاتر ایرانشهر، یکی از قدیمی‌ترین تئاترهای کشور؛ و تالار وحدت که سالن اپراییست که در آن نمایشنامه و اجراهای سمفونی عرضه می‌شود. اینها همه مکان‌هایی هستند که جشنواره‌ی فجر از آنها استفاده می‌کند.
  • شورای فرهنگی بریتانیا بخشی از تاریخ طولانی روابط دوجانبه‌ی فرهنگی بین ایران و بریتانیا است. با اینکه دفتر شورای فرهنگی بریتانیا در ایران موقتاً بسته است آنها روابط فرهنگی را ادامه داده‌اند و قصد بازگشایی دارند. بخش ایران شورای فرهنگی بریتانیا با نیروهای خلاق بریتانیایی و نیز شبکه‌ی گسترده‌ای از همکاران در راستای کارهای مشترک و رویدادهای نوین کار می‌کند. نگاه کنید برای اطلاعات بیشتر به اینجا سر بزنید.

برقراری ارتباط با ایران

  • مرکز هنرهای نمایشی ایران، بنیاد ملی برای تئاتر در ایران و همچنین مقر مرکز ایرانی انستیتیوی بین‌المللی تئاتر. مهرداد رایانی‌ مخصوص، مدیر روابط بین الملل: mehrdadrayani@yahoo.co.uk
  • بخش ایرانشورای فرهنگی بریتانیا. ارس خاتمی، مسئول بخش هنر ایران: aras.khatami@britishcouncil.org.

 

* این نوشته در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵ در مجله «دِ استیج» (صحنه) در بریتانیا منتشر شده‌است. برای مطالعه‌ی متن اصلی به زبان انگلیسی به وبسایت این مجله سر بزنید

موضوعات مربوط