کتابخانه ملی ایران

پیشرفت‌ها، موانع و چالش‌های فعالیت‌های انتشاراتی‌های ایران در سال‌های اخیر و تأثیرات نشر دیجیتال بر اوضاع نشر در کشور

نفیسه بهاری

 

در ایران تمام گروه‌های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی در هر زمینه‌ی آماری هم اگر با هم اختلاف نظر داشته باشند در یک مورد توافق دارند و آن سرانه‌ی پایین مطالعه در کشور است. اگرچه در مورد همین آمار هم اعداد مختلفی از جانب گروه‌ها و افراد گوناگون ارائه می‌شود اما از بدبینانه‌ترین تا خوشبینانه‌ترین آمار همه نشان از سرانه‌ی پایین مطالعه در ایران دارند. در یکی از این آمارها رئیس کتابخانه‌ی ملی در سال ۸۷ اعلام کرده است «هر شهروند ایرانی در شبانه روز تنها دو دقیقه از وقت خود را به خواندن کتاب اختصاص می‌دهد که این میزان در مقایسه با کشورهای توسعه یافته همانند ژاپن و یا انگلیس که سرانه مطالعه حدود ۹۰ دقیقه در روز است و یا در مقایسه با کشورهای در حال توسعه‌ای مانند ترکیه یا مالزی که این عدد نزدیک به ۵۵ دقیقه در روز می‌رسد، یک فاجعه است». این حد از سرانه‌ی مطالعه جدا از هر مشکل دیگری که ممکن است به وجود بیاورد، اول از همه بر صنعت نشر تأثیر می‌گذارد.

اگر بزرگترین مشکل صنعت نشر ایران در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ مشکل چاپخانه بود این مسأله به مرور از اواخر دهه‌ی هفتاد با واردات دستگاه‌های چاپ دیجیتال که سرعت بیشتر و هزینه‌های کمتری داشتند برطرف شد. اما مشکل دیگری به نام کاغذ پابرجا ماند. در گذشته دولت برای چاپ کتاب روی هزینه‌های کاغذ یارانه پرداخت می‌کرد، به این ترتیب اگرچه کاغذ کم بود اما به خاطر یارانه‌ای که انتشاراتی‌ها بابت آن دریافت می‌کردند صنعت نشر را از ورشکستگی حفظ می‌کرد. اما از اواخر دهه‌ی ۸۰ با نگاه دولت محمود احمدی‌نژاد به آزادسازی و خصوصی‌سازی اقتصاد و حذف یارانه‌ها، کاغذ هم یارانه‌ی خود را از دست داد. این کار باعث شد قیمت کاغذ ناگهان افزایش پیدا کند و بالا رفتن قیمت کاغذ تأثیر مستقیمی داشت بر بالارفتن قیمت کتاب و این در کنار بحران اقتصادی فراگیری بود که تا به امروز هم همچنان پابرجاست. از سوی دیگر با روی کار آمدن دولت محمود احمدی‌نژاد در سال ۱۳۸۴ وزارت ارشاد به عنوان مرکز صادر کننده مجوز چاپ کتاب در ایران که هر کتابی برای چاپ باید از سوی آن تأیید بشود، سختگیری‌هایش را افزایش داد و بعد از انتخابات بحث‌انگیز سال ۱۳۸۸ این سختگیریها دو چندان شدند، به طوری که حتی بسیاری از کتاب‌هایی که قبلاً در ایران بدون مشکل بارها چاپ شده بودند دیگر مجوز انتشار نیافتند. 

به این ترتیب افزایش قیمت، کم شدن توان خرید مردم، و ممیزی کتاب دوره‌ی سختی را برای صنعت نشر به وجود آورده است. تیراژ ده هزارتایی کتاب در دهه‌ی چهل که جمعیت ایران حدود ۲۲ میلیون نفر بود و بعد کاهش تیراژ به ۳۳۰۰ یا ۵۵۰۰ در دهه‌ی شصت تا وضعیت کنونی که تیراژ متوسط به ۵۰۰ تا۱۰۰۰ نسخه رسیده در حالی که جمعیت ایران هشتاد میلیون نفر شده، خود به خوبی نشانگر این سیر نزولی است.

اما در سال‌های اخیر فراگیر شدن اینترنت در ایران ــ اینترنت برای اولین بار در سال ۱۳۷۲ به شکل محدود در دانشگاه‌ها راه‌اندازی شد ــ باعث شده است بسیاری از خریداران کتاب و روزنامه و مجله کاغذی به سوی فضای مجازی بروند. اگرچه اینترنت برای انتشاراتی‌های ایران که در آن قانون کپی‌رایت هم وجود ندارد دستاوردهایی نظیر خرید یا دانلود غیرمجاز کتاب‌های به روز و ترجمه‌ی آنها را فراهم کرده است اما از سوی دیگر اسکن و قرار دادن کتاب‌های فارسی در سایت‌ها روز به روز افزایش یافته است. 

با این حال قرار دادن کتاب‌هایی که در ایران مجوز چاپ نگرفته‌اند در اینترنت یا کتاب‌هایی که سال‌هاست چاپ آنها تمام شده و تجدید چاپ آن برای انتشاراتی‌ها صرفه‌ی اقتصادی ندارد، برای انتشاراتی‌ها ضرری ندارد. اما وقتی بحث کتاب‌های چاپ روز می‌شود قضیه فرق می‌کند چرا که سهم انتشاراتی‌ها از تولید، پخش و فروش کتابها در فضای مجازی بسیار اندک است و بخشی از این موضوع به مجموعه‌ی ضعیف تجارت در فضای مجازی در ایران برمی‌گردد. 

این روند رو به رشد مطالعه در فضای مجازی در سال‌های اخیر رو به افزایش بوده است به طوری که طبق آخرین اعلام دبیر کل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور ۸/۸ درصد افراد در ایران به طور متوسط کتاب الکترونیک مطالعه می‌کنند و این میزان در میان افراد کتابخوان به ۴۲ درصد افزایش پیدا می‌کند. 

این روند رو به رشد در حالی است که فضای مجازی همواره با دردسرهایی در رابطه با زبان فارسی همراه بوده است. در سال‌های گذشته سیستم عامل‌ها اساساً از زبان فارسی پشتیبانی نمی‌کردند و کارهایی هم که از طرف نهادهای دولتی در این رابطه انجام می‌گرفت معمولاً بسیار ضعیف بودند. این مشکل اگرچه امروزه کمتر شده است اما هنوز هم کتاب‌های اسکن شده را نمی‌توان به فونت‌های قابل تغییر تبدیل کرد یا به متن‌هایی که بتوان در آنها واژه‌ای را جستجو کرد و یا در کتاب‌خوان‌های الکترونیکی بتوان به سادگی مطالعه کرد ــ در واقع متن همیشه به شکل تصویر می‌ماند. این مشکل به شکل کلانتر در نهادهایی ــ مثل دانشگاهها، مراکز پژوهشی، کتابخانه‌های ملی و مجلس ــ که متون کاغذی را به فایل‌های دیجیتال تبدیل می‌کنند هم وجود دارد. با این حال همین تلاش‎ها باعث شده دسترسی به یک سری متون قدیمی، مثل روزنامه‎های یک صده‌ی گذشته  ــ از طریق کتابخانه‌ی مجلس ــ یا مجلات دو دهه‌ی گذشته ــ از طریق سایت نور مَگ ــ یا متون خطی قدیمی ــ از طریق کتابخانه‌ی ملی ــ برای محققان ساده‌تر شود.

جدا از فرصت‌هایی که از طریق دیجیتالی شدن متون برای محققان فراهم شده است، فضای اینترنت فرصتی شده است برای نویسندگان تازه‌کاری که تا پیش از این برای چاپ کتاب‌های اول خود  ــ به ویژه شعر ــ مجبور بودند هزینه‌های چاپ را خودشان پرداخت کنند. به این ترتیب نویسندگان جوان امروزه بدون آن هزینه‌ها می‌توانند از فضای اینترنت برای ارائه‌ی مستقیم آثارشان به مخاطب استفاده کنند. این فرصت در عین حال یکی از راه‌های درآمدزایی انتشاراتی‌های کوچک را هم از بین برده است. 

در نهایت متون دیجیتالی شده ــ و نه متون تولید شده به شیوه‌ی دیجیتال ــ امروزه در ایران رشد چشمگیری داشته‌اند، تا جایی که سایتی مثل کافه کتاب مجموعه‌ی بزرگی از کتاب‌های نایاب یا کتاب‌هایی که مدت‌هاست از تجدید چاپ‌شان گذشته را به شکل رایگان در اختیار کاربران قرار داده است. 

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org بفرستید. 

موضوعات مرتبط