طرح جلد یکی از ترجمه‌های «مزرعه‌ی حیوانات» اثر جرج اورول که توسط نشر ماهی در ایران به چاپ رسیده‌است.
طرح جلد یکی از ترجمه‌های «مزرعه‌ی حیوانات» اثر جرج اورول که توسط نشر ماهی در ایران به چاپ رسیده‌است. بیش از شش ترجمه از این اثر در ایران وجود دارد. ©

نشر ماهی

هیچ نویسنده‌ی بریتانیایی‌ای بیش از جرج اورول در ایران خوانده نشده است

نوید شوقی

تا اوایل قرن بیستم، فضای فرهنگی‌هنری ایران متأثر از زبان و فرهنگ فرانسوی بود و کم‌تر تحصیل‌کرده‌ای بود که زبان دومش انگلیسی باشد. از همین رو، گرچه معدود ترجمه‌هایی از آثار کلاسیک نویسندگانی همچون شکسپیر وجود داشت، جنگ جهانی دوم بود که زبان انگلیسی را (از طریق برتری نظامی آمریکا) در بسیاری از کشورها از جمله ایران متداول کرد. با این حال، سهم نویسندگان بریتانیایی از این رواج ادبیات و هنر انگلیسی‌زبان زیاد نبود و نخستین نسل مترجمان ایرانی که به سراغ زبان انگلیسی رفتند تقریباً به تمامی خود را وقف ادبیات امریکا کردند.

امروزه، خوانندگان فارسی پیوند مستحکم و دائمی با ادبیات بریتانیا ندارند و هنوز رمان‌های آمریکایی را ترجیح می‌دهند و مترجمان نیز کماکان بیشتر سراغ نیویورک را می‌گیرند تا لندن، اما به طرز غریبی بعضی از نویسندگان بریتانیایی جای پای‌شان را میان کتاب‌خوانان فارسی محکم کرده‌اند. در این میان، ترجمه‌های فارسی یک نویسنده‌ی بریتانیایی بیش از سه دهه جزو پرفروش‌ها بوده و می‌توان او را پرخواننده‌ترین نویسنده‌ی انگلیسی نزد ایرانیان دانست.

بوده‌اند نویسندگانی مثل گراهام گرین که نهایتاً یک دهه در میان خوانندگان ایرانی مقبول بوده‌اند و این اقبال را داشته‌اند که بیش از یکی‌دو کتاب‌شان ترجمه‌شود، کسانی مثل ویرجینیا وولف و جیمز جویس که شناخته شده ولی کم‌تر خوانده‌شده باشند، چهره‌هایی مثل آگاتا کریستی که به عنوان بخشی از یک ژانرْ مقبول بوده‌اند، اما هیچ نویسنده‌ی بریتانیایی‌ای بیش از جرج اورول در ایران خوانده نشده است. بهترین شاهد برای این ارج و قرب، تعداد ترجمه‌هایی است که از آثار او وجود دارد. از مزرعه‌ی حیوانات بیش از شش ترجمه وجود دارد که همگی پرفروش بوده‌اند. این ترجمه‌های مکرر بیش از این که نشانگر تغییر کیفیت یا سلیقه‌ی مترجمان باشد، بیانگر تقاضای بازار برای این کتاب است. مسئول یک کتاب‌فروشی می‌گوید «همیشه با خیال راحت این کتاب را به توزیع سفارش می‌دهیم چون مطمئنا فروش می‌رود. همه‌جور خواننده‌ای هم دارد؛ از نوجوانان و دانشجویان گرفته تا حتی مثلاً روحانیون». در گروه‌های اینترنتی کتابخوانی، جزء فهرست‌های پیشنهادی کتابخوانان جوان است و معمولاً جزء نخستین کتاب‌هایی است که والدین برای «پرورش احساسات» کودکان در اختیارشان قرار می‌دهند.

شاید یکی از دلایل محبوبیت این کتاب نزد ایرانی‌ها همین باشد که طیف سنّی خوانندگانش وسیع است، اما بی‌گمان دو نکته‌ی مهم دیگر نیز می‌تواند این محبوبیت را شرح دهد. اولی، قرابت موقعیت داستان کتاب با وضعیت ایران پس از انقلاب است و دیگری تکنیک ادبی تمثیلی اثر که برای ایرانیان شناخته‌شده و سابقه‌دار است. کم نیستند آثار کلاسیک فارسی که از طریق جهان حیوانات به نقد وضعیت حاکم می‌پردازند. کلیله و دمنه برجسته‌ترین اثر فارسی از این دست است، و نمونه‌ی متأخرترش را می‌توان «خرنامه»ی محمدحسن خان اعتمادالسلطنه دانست.

مزرعه‌ی حیوانات در ایران با نام قلعه‌ی حیوانات هم شناخته می‌شود و نخستین ترجمه‌اش به فارسی (با تلخیص) در سال‌های دهه‌ی ۱۳۳۰ عنوان «انقلاب حیوانات» را بر خود داشت.

این محبوبیت و تعدد ترجمه‌ها فقط محدود به مزرعه‌ی حیوانات نیست، رمان ۱۹۸۴ هم باز به دلیل تصویرش از زندگی در جامعه‌ای توتالیتر که برای ایرانیان قابل‌بازشناسی بود مقبول افتاد. از این رمان دست‌کم سه ترجمه در بازار وجود دارد. به همین تعداد ترجمه از سفرنامه‌ی جرج اورول «آس‌وپاس در پاریس‌ و لندن» هم موجود است. ترجمه‌ی اخیر از این کتاب در حالی منتشر می‌شود که مترجمش، بهمن دارالشفایی، در زندان به سر می‌برد. مقالات جرج اورول هرگز به شکل مستقل در ایران منتشر نشدند ولی دائماً مطبوعات ادبی ایران را تغذیه کرده‌اند و در فضای مجازی نیز ترجمه‌های متعددی ازشان موجود است.

گرچه نگاه ضداستعماری جرج اورول به محبوبیت او نزد ایرانیان کمک کرده و تصادف‌های تاریخی دست به دست هم داد تا تصویر او از شوروی کمونیستی برای ایرانیان پس از انقلاب ملموس شود، اما با قرار دادن مزرعه‌ی حیوانات در کنار دو کتاب دیگری که به همین میزان محبوب بوده و چندین دهه در فهرست پرفروش‌ها باقی مانده‌اند، یعنی شازده‌کوچولوی سنت‌اگزوپری و صد سال تنهایی گابریل گارسیا مارکز (هر دو با ترجمه‌هایی متعدد)، شاید بتوان نشانی از نوعی سلیقه‌ی خوانندگان فارسی دهه‌های اخیر یافت: فانتزی تمثیلی؛ سبکی که نه تنها در ادبیات سنتی فارسی قدمتی دیرینه دارد، بلکه بارها به ایرانیان کمک کرده تا با وضعیت واقعی تروماتیک‌شان کنار بیایند.

از ذکاوت ادبی جرج اورول است اما که کابوسش در سال‌های دهه ۱۹۴۰ درباره‌ی آینده‌ی چهل‌اندی ‌سال بعد، هنوز هم هولناک است و هم آشنا؛ نه فقط برای کسانی که شوروی استالین، آمریکای مک‌کارتیسم یا ایران دهه‌ی ۱۹۸۰ را تجربه کردند بلکه برای شهروند جهان‌وطن امروز نیز.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. از این پس نیز می توانید با عضویت در کانال تلگرام ما مطالب مجله ی آندرلاین را دنبال کنید.

موضوعات مرتبط