صفحه عنوان دیکشنری فارسی، عربی، انگلیسی جان ریچاردسون چاپ لندن ۱۸۰۶ (مشاهده منبع)

از قرن هجدهم تا کنون تاریخچه‌ی فرهنگ‌های دوزبانه‌ی فارسی و انگلیسی و نیز کتاب‌های آموزش زبان با شرایط سیاسی اجتماعی زمان در هم آمیخته بوده است. در این نوشته یحیی رفیعی به تاریخچه این کتاب‌ها و مبادلات میان ایرانیان و انگلیسی‌ها در این راستا می‌پردازد.

یحیی رفیعی

 

اوج‌گیری لغت‌نامه‌های دوزبانه در قرن هجدهم و نوزدهم، از یک سو ناشی از ظهور دولت‌ملت‌های جدید اروپایی بود که زبان‌ را بنیان هویت‌های جدید قرار داده بودند، و از سوی دیگر، محصول گسترش استعماری اروپا و بالاخص امپراتوری بریتانیا بود که برای اداره‌‌ی قلمروهای استعماری‌شان باید تاحدودی به زبان‌های رایج تسلط پیدا می‌کردند.‌ و بریتانیا آن‌قدر در هند و ایران منافع داشت که زبان فارسی به یکی از ابزارهای عمده‌ی شرق‌شناسان تبدیل شود. زبان فارسی نه تنها در ایران بلکه در دربارهای محلی به‌جامانده از دوران مغول هم صحبت می‌شد، پس جای تعجب نیست که کمپانی هند شرقی برای نظامیان تحت تعلیمش که قرار بود برای اداره‌ی منافع امپراتوری به خارج از جزیره اعزام شوند، دوره‌های آموزش زبان فارسی ترتیب می‌داد. بده‌بستان‌های بریتانیا و ایران در قلمرو کلمات در سال ۱۷۷۷ آغاز شد، وقتی دانشگاه آکسفورد نخستین فرهنگ انگلیسی-فارسی را منتشر کرد. این فرهنگ که توسط جان ریچاردسون گردآوری‌شده بود نه دوزبانه بلکه مشتمل بر عربی هم بود. این فرهنگ لغت دو جلدی در دهه‌های بعد تکمیل شد و مورد تأیید و تأکید شرق‌شناسان نسل بعد قرار گرفت. 

گرچه تا پایان قرن هجدهم دو فرهنگ انگلیسی‌-فارسی دیگر هم منتشر شد (که هر دو در هند چاپ شدند)، قرن نوزدهم بود که به یک‌باره شاهد فوران لغت‌نامه‌های فارسی شد. در قرن نوزدهم، هنوز در ایران، زبان علم و دینْ عربی بود و دومین زبان متداولی که دیکشنری‌هایش مرسوم بود زبان ترکی محسوب می‌شد، اگر هم کسی پیدا می‌شد که زبان فرنگی بداند، آن زبان فرانسوی بود و نه انگلیسی، اما بریتانیایی‌ها در این قرن یک دو جین فرهنگ دوزبانه فارسی‌-انگلیسی منتشر کردند.

پای ایرانیان به این بده‌بستان زبانی از طریق نگارش کتابی درمورد گرامر فارسی باز شد. کمپانی هند شرقی برای آموزش فارسی از هندی‌های فارس‌زبان بهره می‌گرفت، ولی بالاخره ایرانی‌ای به نام میرزا محمد ابراهیم را به این کار گماشت که در منصبش بسیار موفق بود چون انگلیسی‌اش زبانزد همگان بود و به قواعد زندگی انگلیسی هم مسلط. میرزا محمد ابراهیم کتابی درمورد گرامر فارسی نوشت ولی در ضمیمه‌ی آن، مکالماتی هم برای نوآموزان زبان فارسی در نظر گرفت که حاوی متلک‌هایی به سبک زندگی انگلیسی بود. کتاب میرزا محمد ابراهیم به مرجع گرامر فارسی در فضای آکادمیک قرن نوزدهم تبدیل شد.

نخستین فرهنگ دوزبانه‌ی انگلیسی‌فارسی که ایرانی‌ها نوشتند، رساله‌ای بیشتر تفننی بود که شاهزاده فرهادمیرزا معتمدالدوله به نگارش درآورد. این به اصطلاح دیکشنری منظوم «نصاب» نام دارد که در سال ۱۸۵۳ سروده شده است. نصاب در واقع به واژه‌نامه‌های منظومی اطلاق می‌شود که  برای به خطر سپردن کلمات سخت و بیگانه به کار می‌رفته است. نصاب‌هایی که برای آموزش زبان‌های عربی و ترکی سروده می‌شده در ایران متداول بوده‌اند. «نصاب انگلیسی» فرهاد میرزا هم که به تعبیری نخستین دیکشنری انگلیسی‌فارسی بوده در واقع ابیاتی موزون است که معنای بیش از هزار کلمه را متذکر شده است. برخی معتقدند دلیل سرایش این مجموعه، نیاز به به زبان انگلیسی برای سروکار داشتن با تکنیسین‌های انگلیسی مأمور راه‌اندازی تلگراف در ایران بوده است. با این حال، فرهاد میرزا همچون بسیاری از دیگر ادبیای ایران در این مقطع تاریخی، شیرین‌کاری ادبی هم می‌کرده و آثاری نوشته که حرف الف یا ب نداشته‌اند. بعید نیست که دلیل نگارش نصاب هم تفنن محض بوده باشد. در هر حال، به نظر می‌رسد این یگانه تلاش ایرانیان برای نگارش فرهنگ دوزبانه انگلیسی‌فارسی در قرن نوزدهم باشد، هرچند تلاش‌های اولیه‌ی قرن نوزدهمی برای تنظیم دیکشنری‌های فرانسوی‌فارسی کم نبودند.

با این حال، نقش ایرانیان در تنظیم فرهنگ‌های دوزبانه‌ی فارسی‌انگلیسی در قرن نوزدهم به همین‌جا محدود نمی‌شود. در مقدمه‌ی دیکشنری‌ای که آرتور نایلر وولاستون در سال ۱۸۸۲ منتشر کرد، به نقش شخصی به نام میرزا باقر در تنظیم این فرهنگ لغت اشاره می‌شود. وولاستون که ایران‌شناس و اسلام‌شناس بود، در مقدمه‌ی فرهنگ لغتش اشاره می‌کند که یکی از دوستان نظامی‌اش در بوشهر ایران، ادیبی را به قصد کمک برای نگارش لغت‌نامه به لندن روانه می‌کند. میرزا باقر احتمالا اولین ایرانی‌ای است که مستقیما درگیر فرهنگ‌نگاری مدرن می‌شود. فرهنگ انگلیسی‌فارسی ولاستون تا اوایل قرن بیستم متداول‌ترین دیکشنری نزد خود ایرانیان بوده است.

از جمله دیگر فرهنگ‌های دوزبانه‌ی انگلیسی‌فارسی قرن نوزدهمی، می‌توان به دیکشنری مفصل فرانسیس جوزف استاین‌گس اشاره کرد که در سال ۱۸۹۲ منتشر شد و مرجع مطالعات ادبیات کلاسیک فارسی قرار گرفت.

بالاخره در قرن بیستم، ایرانی‌ها هم وارد فرهنگ‌نویسی دوزبانه‌ی مدرن شدند. نخستین فرهنگ مدرن دوزبانه‌ی انگلیسی‌فارسی که خود ایرانی‌ها تنظیم کردند اثر سلیمان حییم بود. سلیمان حییم (۱۲۶۶ تا ۱۳۴۸‌) که از یهودیان ایرانی بود نخستین فرهنگ دوزبانه‌ی فارسی‌-فرانسه، فارسی‌-انگلیسی، و عبری‌-فارسی را هم تنظیم کرد. فرهنگ حییم کماکان منتشر می‌شود و میان ایرانی‌ها متداول است، گرچه از زمان حییم به این سو، دست‌کم سه فرهنگ عمده‌ی محمدرضا باطنی، آریان‌پور، و هزاره (حق‌شناس) منتشر شده است.

انگلیسی‌ها هم در قرن بیستم کماکان به انتشار فرهنگ‌های فارسی‌-انگلیسی ادامه دادند، اما با وسعت گرفتن منافع نفتی انگلیسی در ایران و سهولت رفت‌وآمد، انتشار کتاب‌هایی برای فراگیری فارسی روزمره و کاربردی هم رونق گرفت. دو چهره‌ی اصلی قرن بیستم که گرچه رسماً فرهنگ دوزبانه ننوشتند ولی کتاب‌هایی درمورد گرامر فارسی و عبارات متداول تنظیم کردند آن لمتون و لارنس پال الول-ساتن بودند که هر دو  وابسته‌های رسانه‌ای سفارت بریتانیا در تهران بودند.

مجموعه آثار الول-ساتن درمورد گرامر، مجموعه لغات و ادبیات فارسی متعدد و فراگیرند ولی در نمونه‌هایی مثل کتاب «عبارات رایج فارسی»اش که مشخصا برای تجار و نظامیان انگلیسی تدارک دیده شده، لحن استعماری جملات برگزیده‌اش که معمولاً به زیردستان حکم می‌کنند که برای «ارباب» کاری بکند، برجسته است.

برخلاف الول ـ ساتن، دانش آن لمتون درباره‌ی تاریخ و جزئیات سیاسی جهان اسلام بسیار جدی‌تر و حاصل تحقیقات آکادمیک بود. آن لمتون که امروزه نزد ایرانیان هم از جمله نظریه‌پردازان مهم تاریخ سیاسی ایران محسوب می‌شود، کتابی درمورد گرامر فارسی نوشته بود که برای تدریس فارسی در دانشگاه و به دیپلمات‌ها به کار می‌گرفت. او سپس مجلد دیگری تحت عنوان «مجموعه لغات فارسی» (۱۹۵۴) نوشت تا در کنار کتاب گرامرش استفاده شود. گرچه در آرای آکادمیک آن لمتون ردی از استعمارگرایی دیده نمی‌شود، اما او در عمل به نحوی بر سیاست و سرنوشت ایران تأثیر گذاشت. او یکی از کسانی بود که با اعلام ملی شدن نفت ایران توسط دکتر محمد مصدق طرف مشورت دولت بریتانیا قرار گرفت و از انجام کودتای بریتانیا و امریکا علیه دموکراسی نوپای ایران حمایت کرد.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. 

موضوعات مربوط

موضوعات مرتبط