نگاهی به کتاب ادبيات دياسپورای ايرانی

ادبيات ايران در مهاجرت

نگاهی به کتاب ادبيات دياسپورای ايرانی، نوشته ی ساناز فتوحی

پوپه ميثاقی

 ایرانیان در دوره‌های تاریخی مختلف به دلایل گوناگون خانه‌هایشان را ترک کرده و در جای‌جای دنیا خانه‌های نو عَلـَم کرده‌اند - یا خانه‌هایی بهتر و سرپاتر که سرپناه دایمی‌شان شود یا خانه‌هایی که گویی چادرهایی موقت هستند - شاید به این امید که باز می‌گردند و نیازی به سقفی دائمی در گوشه‌ای دور از وطن ندارند. مهاجران در مواجهه با تجربه‌ی مهاجرت (در اشکال متفاوت آن) واکنش‌های مختلفی از خود نشان می‌دهند: عده‌ای غرق در نوستالژی، گذشته‌ی زمانی و مکانی‌شان را تبدیل به بهشتی از دست رفته می‌کنند؛ گروهی دیگر در این نگاه به عقب هر آن‌چه تیره و تار است از آن گذشته را پررنگ می‌کنند تا گویی توجیه کنند انتخاب رفتن را به ماندن. عده‌ای هم در بینابین این دو فضا حرکت می‌کنند، گاه به یک سو می‌روند و گاه به دیگر سو. عده‌ای هر تعلق خاطری به گذشته را نابود می‌کنند و تمام و کمال متعلق به دنیای تازه می‌شوند. عده‌ای دیگر حتی اگر آن تعلق‌های اولیه را از بین ببرند، نمی‌توانند احساس تعلق به زندگی تازه کنند و همواره در سرگردانی می‌مانند. آن‌چه در همه‌ی این تجربه‌ها مشابه است گذشته‌ای است که همواره سایه‌ی خود را بر سر حال و آینده‌ی مهاجر می‌افکند. حتی اگر او به طور آگاهانه و عامدانه آن را نادیده بگیرد و پشت سر بگذارد، هرگز نمی‌تواند این گذشته را از تعریف هویت و زیست خود پاک کند. 

بسیاری از هنرمندان و به طور خاص نویسندگان مهاجر این چالش‌های ذهنی و حسی را دستمایه‌ی آثار خود قرار می‌دهند. گاه زندگی‌نامه‌ی دوران پیش از مهاجرت را می‌نویسند تا شاید آن را ثبت و جاودان کنند؛ گاه زندگی‌نامه‌ی دوران پس از مهاجرت را تا سختی‌ها و غربت‌های آن را هضم کنند؛ و گاه قصه‌های خود و دیگران را از این سفرها و سرگردانی‌ها کنار هم می‌گذارند و دنیاهایی خیالی خلق می‌کنند تا در آن‌ها روایت نسلی و زمانی را باز بگویند و هویت‌های خود را بررسی و بازتعریف کنند. همین ادبیات در میان مهاجران (یا آوارگان) ایرانی است که موضوع تحقیق و کتاب ساناز فتوحی با عنوان «ادبیات دیاسپورای ایرانی، معنی و هویت از انقلاب اسلامی به بعد» قرار می‌گیرد.

فتوحی متولد ایران و بزرگ‌شده‌ی ژاپن، آمریکا، هنگ‌کنگ و استرالیا، و دارای مدرک دکترا در ادبیات انگلیسی از دانشگاه نیو ساوث ویلز است. او خود در مقدمه‌ی کتاب می‌نویسد که چطور «هرگز احساس تعلق کامل به یک فرهنگ» نمی‌کرد (ص۱) و چطور شروع به خواندن آثاری به زبان انگلیسی از نویسندگان ایرانی مهاجر کرد که «مناظر و صداهای نوستالژیک خانه» را برایش زنده می‌کردند، کتاب‌هایی که «نه تنها وضعیت خود من را به تصویر [می‌کشیدند]، بلکه با امیدواری امکان آینده‌ای را نشان می‌داد[ند] که عاری از آشفتگیِ عدم تعلق بود» (ص۲).

او در این خواندن‌های خود متوجه شباهت‌های متعدد میان آثار ایرانیان مهاجر و آثار مهاجران دیگر ملیت‌ها و ادبیات پسااستعماری می‌شود. با زیاد شدن تعداد نویسندگان ایرانیِ مهاجر، به‌خصوص بعد از یازدهم سپتامبر، او آثار بیشتری را مورد بررسی قرار می‌دهد و درمی‌یابد که آن‌چه این آثار را متمایز از آثار دیگر مهاجران می‌کند پرداخت جمعی آن‌ها به موضوعات ویژه‌ی ایرانیان است. همین شباهت‌ها و تفاوت‌ها بود که موضوع تحقیق و بررسی او در این زمینه شد و کتاب او نتیجه‌ی همین تحقیقات و بررسی‌هاست.

هرچند در سال‌های اخیر نقد و بررسی‌های مختلفی، در قالب رساله‌های دانشگاهی، مقاله و فصل‌هایی در کتاب‌های مطالعات ادبی از زاویه‌های مختلف به موضوع ادبیات مهاجران ایرانی انگلیسی‌زبان پرداخته‌اند، کتاب فتوحی را شاید بتوان از جمله‌ نخستین و جامع‌ترین کتاب‌های ارائه‌شده در این زمینه در سال‌های اخیر دانست. 

فصول مختلف کتاب عبارتند از: ۱) تاریخچه‌ - به خاطر آوردن و روایت کردن گذشته؛ ۲) شعر صوفی - جهانی و ژرف؛ ۳) خاطره‌نویسی - روایت‌های دولبه؛ ۴) مادران و دختران - نوشتن ورای وطن؛ ۵) مردانگی‌های ایرانی - زیاده دیده شدن و دیده نشدن. فتوحی در این فصول به موضوعات مختلفی می‌پردازد، از جمله: تاریخچه‌ی این ادبیات در بستر تاریخ جامعه‌ی ایرانی، تأثیر رویدادهای اجتماعی سیاسی داخلی و بین‌المللی بر مهاجرت ایرانیان و ادبیات آن‌ها، هویت (به طور کلی و به طور خاص هویت زنان)، انقلاب، وطن و تبعید، خویشتن و دیگری، سکوت و سانسور اجتماعی، تقابل و تعامل سنت و مدرنیته، تصویر ایران و ایرانیان در خارج از کشور، اورینتالیسم و استعمارگری و غیره. فتوحی برخلاف بسیاری نقد و بررسی‌های چاپ‌شده‌ی دیگر تنها به کتاب‌ها و نویسنده‌های شناخته‌شده‌تر اکتفا نمی‌کند و طیف گسترده‌ای از رمان‌ها و خاطرات/ زندگی‌نامه‌های ایرانیان را مورد بررسی قرار می‌دهد؛ بعضی آثار را به تفصیل بررسی می‌کند و به بعضی دیگر اشاره‌ای گذرا دارد. 

خواننده‌ی این اثر صرف نظر از این که با نظرات و بحث‌های فتوحی موافق است یا نه (به عنوان مثال با خوانش او از این کارها از لنز فرااستعماری)، ممکن است به دلیل ضعف ویرایشی با متن او چندان درگیر نشود. متن تمایل به تکرار ایده‌ها و زیاده‌گویی دارد. این روند در بسیاری موارد به شفاف‌سازی بحث یا اضافه کردن لایه‌های تازه به آن نمی‌انجامد و باعث می‌شود خواننده بتواند از روی بخش‌هایی بگذرد بدون این که چیزی از دست بدهد. ویرایش متن با هدف رسیدن به ایجاز می‌توانست به قوت بیشتر متن و مباحث آن کمک کند.

با این حال، کتاب «ادبیات دیاسپورای ایرانی: معنا و هویت از انقلاب اسلامی به بعد»، با ارائه‌ی تحلیل‌های تازه و گسترده از این ادبیات و جمع‌آوری فهرستی از کلیه‌ی کتاب‌های خاطرات ایرانیان مهاجر (که تا زمان چاپ کتاب به زبان انگلیسی چاپ شده است) در بخش پایانی، منبع قابل‌توجهی است برای کسانی که می‌خواهند درباره‌ی روایت‌های انگلیسی‌زبانِ ایرانیانی که زندگی‌شان را بیرون از مرزهای ایران (باز)ساخته‌اند بیشتر بدانند.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید.