یک سال در میان ایرانیان
یک سال در میان ایرانیان

شور پارسی در ادیب بریتانیایی

رضا جوادنیا

دو تن از بریتانیا این بخت را داشته‌اند که نامشان بر خیابان‌هایی در تهران گذاشته شود. یکی بابی ساندز (عضو ارتش جمهوری‌خواه ایرلند که در زندان بر اثر اعتصاب غذا درگذشت) است که قرار گرفتن نامش بر خیابانی چسبیده به سفارت بریتانیا بیش‌تر نشان از بیزاری تاریخی ایرانیان از اقدامات استعماری این کشور دارد. دیگری، ادوارد گرانویل براون شرق‌شناس است که حتی وقوع انقلاب ایران هم باعث نشد نامش از خیابانی در نزدیکی دانشگاه تهران حذف شود. 

براون (۱۹۲۶-۱۸۶۲) در مقام نویسنده‌ی کتاب چهار جلدی «تاریخ ادبی ایران» و «تاریخ مشروطیت ایران» برای محققین ایرانی آشنا است. اما کتابی که به تازگی سومین چاپش به بازار آمده و کم‌تر از آثار تحقیقی‌اش شناخته شده، «یک سال در میان ایرانیان» است؛ شرح وصال ادوارد براون به آرزوی دیدار ایران.

ادوارد براون دانش‌آموخته‌ی رشته‌ی طب در دانشگاه کمبریج بود اما جنگ عثمانی و روسیه او را کنجکاو فرهنگ و زبان ترکی کرد و عازم سفر استانبول. در آن‌جا یادآوری‌اش کردند که برای یادگیری ترکی بهتر است فارسی و عربی بیاموزد. شور شناخت زبان و فرهنگ ایرانیان باعث شد طب را جدی نگیرد و بالاخره در سال ۱۸۸۸ راهی دیدار از سرزمینی شد که درموردش بسیار خوانده و زبانش را هوشمندانه فرا گرفته بود.

«یک سال در میان ایرانیان» به راستی همدلانه‌ترین روایت فرنگیان از حیات ایرانیان قرن نوزدهم است. چنین خصیصه‌ای نتیجه‌ی چندین عامل است. خوی شخصی ادوارد براون که به باور دوستان نزدیکش «همدرد مظلومان» بود در این روایت همدلانه تأثیر گذاشته، اما مهم‌تر از آن شاید تسلط او به زبان فارسی و فرهنگ ایرانی-اسلامی بوده است. برای مثال، در بسیاری از روایات فرنگیان از ایرانِ دوره‌ی قاجار به سردرگمی مسافر در قبال انواع مبادلات مالی-آیینی برمی‌خوریم. ایرانی چیزی به فرنگی می‌دهد، با اصرار گاهی، و لابد می‌گوید «قابل ندارد»، ولی بعدتر پول یا کالا طلب می‌کند. پنداری از منظر فرنگی، مرز هدیه و جنس‌فروشی معلوم نیست. ادوارد براون اما هشت واژه‌ی مختلف فارسی برای «هدیه» برمی‌شمرد و توضیح می‌دهد که هر کدام مستلزم چه نوع انتظارات و رسومی است. آشنایی او به ظرافت‌های آداب و سلوک ایرانی باعث می‌شود او متوجه باشد که وقتی یک رعیت فقیر چیزی را «پیشکش» می‌کند، قاعدتاً انتظار دریافت مبلغی در ازایش دارد.

روایت ادوارد براون از یک سال زندگی‌اش در ایران، اما، شرحی انسان‌شناختی نیست. کتاب او روایتی زنده از حیات اجتماعی ایرانیان است. یکی از موارد منحصربه‌فرد سفرنامه‌ی براون شرح قدم‌زدن در تهران ناصری است. او پس از ذکر وضعیت مسافرخانه‌ها، بناها، دروازه‌ها و باغ‌ها، از خوانندگانش می‌خواهد «به کمک قوه‌ی تخیل خود، همراه من به گردش در قسمت شمالی شهر» بیایند. او چندین خیابان اصلی مرکزشهر را می‌پیماید و نقشه‌ای سه‌بعدی از تهران به دست می‌دهد که در آن بازارها و آدم‌ها هم سیاه‌قلم شده‌اند. 

براون به‌خاطر فارسی‌دانی‌اش امکان یافت که با جماعتی دمخور باشد که احتمالاً به چشم مسافر دیگری نمی‌آمدند. در یکی از بهترین پرتره‌های کلامی‌ای که از ایرانیان ترسیم شده، ادوارد براون چندین صفحه را به تک‌گویی بلند میرزا حسین‌خان در یک مهمانی شبانه اختصاص می‌دهد و از طریق گفتار او شبی از «شب‌های ایرانی» را ترسیم می‌کند. میرزا در اظهارنظری درمورد ماست‌وخیار سر سفره شروع به قصه‌گویی‌های پیاپی می‌کند و دست آخر هم روایتی را درمورد «معذرت‌خواهی فارسی» نیمه‌کاره رها می‌کند‌ و درجواب اصرار براون برای دانستن ادامه‌ی ماجرا می‌گوید: «نه، من بر سر حرف خودم هستم و امشب دیگر برایتان قصه‌ای نخواهم گفت. تا همین جا هم زیادی گفته‌ام و شما احتمالاً همه‌ی آن‌ها را فراموش خواهید کرد، و همچنین مرا. ولی اکنون مرا بهتر به یاد می‌آورید، زیرا در این نقطه‌ی بخصوص، کنجکاوی شما را بی‌نتیجه گذاشته‌ام و شما هروقت اصطلاح «معذرت‌خواهی فارسی» را بشنوید، به یاد [من] میرزا حسین خان کاشانی خواهید افتاد.» 

براون پس از بازگشت به بریتانیا هم از ایران دل نکند. مطالعاتش درباب تصوف را ادامه داد و تحقیقات جامعش درباره‌‌ی ادبیات ایران و نیز مشروطیت را منتشر کرد، مهم‌تر اما در بحبوبحه‌ی دوران مشروطه و استبداد صغیر به حمایت از آزادی‌خواهان ایرانی برخاست و به تبعیدیان ایرانی در فرنگ کمک کرد و حتی کوشید تا پارلمان بریتانیا را متوجه وضعیت ایران تحت کودتای محمدعلی شاه کند.

نسخه‌ی فارسی «یک سال در میان ایرانیان» را مانی صالحی علامه ترجمه کرده و نشر اختران آن را انتشار داده است.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید.

ادوارد گرانویل براون
ادوارد گرانویل براون, شرق‌شناس بریتانیایی