جلد کتاب: کشتی‌شکستگان: داستان‌های معاصر از زنان ایرانی، گردآوری: فرشته نورائی-سیمون ©

«فمینیست پرس» وابسیته به سیتی یونیورسیتی

بسیاری از کتاب‌های نویسندگان ایرانی که در خارج از ایران منتشر می‌شوند چنان درگیر اطلاعات دادن به مخاطب خارجی درباره مکانی غریب و دور از دسترس (ایران) هستند که ظرایف ادبی به طور کل از نوشتارشان رخت برمی‌بندد. هما نراقی نگاهی دارد به مجموعه داستان «کشتی‌شکستگان» که سال گذشته در نیویورک منتشر شد.

هما نراقی

 

کشتی‌شکستگان، مجموعه داستان کوتاهی است از نویسندگان زن ایرانی که توسط فرشته نورائی ـ سیمون گردآوری و در نشر «فمینیست پرس» وابسته به دانشگاه «سیتی یونیورسیتی» نیویورک در سال ۲۰۱۴ منتشر شده است. این مجموعه شامل سیزده قصه از نویسندگانی چون منیرو روانی‌پور (که قصه‌هایش آغازگر و پایان‌دهنده‌ی کتاب هستند و عنوان کتاب هم از قصه‌ی نخست او گرفته شده است)، گلی ترقی، فریبا وفی، شیوا ارسطویی، مسیح علی‌نژاد، شهلا زرلکی، سوفیا محمودی، بهناز علی‌پور گسکری و دیگران است. 

شخصیت‌های داستان‌های کتاب، خصوصاً زنان، از طبقات اجتماعی مختلف می‌آیند و به مشاغل مختلف مشغولند. آن‌ها مدام به دنیای خاطرات رجوع می‌کنند، به دنیاهای خیالی سفر می‌کنند، با افکارشان زندگی می‌کنند، صداهایی در ذهن‌شان می‌شنوند، و در هویت خود کنکاش می‌کنند. آن‌ها با مردگان، حیوانات، و کودکان‌شان احساس نزدیکی می‌کنند، و از خود و بسیاری آدم‌های دور و برشان احساس دوری می‌کنند. آن‌ها در جسم خود و ورای آن زندگی می‌کنند. تنش و اندوه از عناصر مهم زندگی این شخصیت‌هاست. انقلاب و جنگ. مذهب و سیاست. خانه و خانواده، غریبه‌ها، و خویشتن. زندان (به معنای واقعی و استعاری) و دنیای آن سوی زندان. مرگ و تولد. گذشته و اکنون. سکوت و کلمات. نگرانی و ترس و عدم‌اطمینان. و آن‌گاه رده‌هایی از شجاعت و استقامت و پایداری. همه‌ی این‌ها در کنار هم قرار می‌گیرد تا زندگی‌هایی را به تصویر بکشند که نویسندگان مجموعه تلاش در نشان دادن‌شان دارند. 

این تنوع موضوعات و تنش‌ها می‌تواند به خلق مجموعه‌ای جذاب از قصه‌های کوتاه بیانجامد، اما متاسفانه چنین صفتی را نمی‌توان در مورد کشتی‌شکستگان به کار برد. البته مثل هر مجموعه داستان دیگری بعضی قصه‌ها در مقایسه با بقیه قوی‌تر و جذاب‌تر هستند، اما در بررسی کل مجموعه این سؤال پیش می‌آید که هدف از قصه‌گویی چیست و رابطه‌ی عناصر مختلف که باید در کنار هم قرار بگیرند تا قصه‌ای مقبول خلق شود چگونه باید باشد. 

درگیر کردن خوانندگان در دنیای داستان تنها به ارائه‌ی محتوای جذاب یا به‌عبارتی غریب محدود نمی‌شود، بلکه بیش‌تر، یا دست‌کم به همان اندازه، به شیوه‌های کنار هم قرار گرفتن و بیان محتوا هم بستگی دارد. کتاب کشتی‌شکستگان برای مخاطبان خارجی گردآوری شده است، مخاطبان انگلیسی‌زبانی که اکثرشان تنها اطلاعات جسته گریخته‌ای از دنیای ایرانی دارند، اگر اصلاً اطلاعاتی داشته باشند. در چنین فضایی، تمرکز اغلب قصه‌ها به محتوا محدود شده است، انگار قصد آن‌ها در درجه‌ی اول ارائه‌ی اطلاعات درباره‌ی این مکان دور از دسترس و آدم‌هایش به خوانندگان‌شان است. اما این امر مشکلاتی را با خود به دنبال می‌آورد: بازگویی قصه‌هایی که مخاطبان خارجی (به دلایل مختلف) می‌خواهند بشوند و عدم پرداختن و توجه به ظرافت‌های ادبی در قصه‌ها. 

نورائی ـ سیمون در مقدمه‌ی کتاب از زنانی می‌نویسد که «فضای عمومی تحت‌کنترل را برمی‌اندازند» و «فضایی از آن خود» می‌آفرینند، اما قصه‌های مجموعه چندان به این سو میل نمی‌کنند. در عوض بیش‌تر مبارزات روایت‌شده درنهایت تنها به بقا محدود می‌شوند و منجر به تغییرات فعالانه و عینی نمی‌شوند. حال و هوای اغلب قصه‌ها تاریک و ناامیدانه است. قصه‌ها، گاه به صورت مستقیم و گاه به واسطه‌ی یادآوری، به سال‌های نخست انقلاب و جنگ ایران و عراق، و نه به سال‌های اخیر می‌پردازند (البته جز قصه‌ی مسیح علی‌نژاد که مربوط به بحران ۸۸ است). علاوه بر این یکسویه بودن محتوا (باوجود تنوع ظاهری قصه‌ها)، می‌توان به ضعف ویراستاری کتاب هم به عنوان مشکلی دیگر اشاره کرد، موضوعی که سبب بروز مسایلی چون عدم دقت روایی، حشو، کند بودن ریتم قصه و غیره در این جا و آن جای کتاب شده است.

موضوع دیگر که به مجموعه آسیب می‌رساند کیفیت ترجمه است (ترجمه‌ی کتاب توسط سارا خلیلی و فریدون فرخ انجام شده، اما مشخص نشده است که کدام قصه‌ها ترجمه‌ی کدام یک از دو مترجم است). روایت‌های کتاب به دلیل مشکلاتی در از جمله انتخاب حروف اضافه، زمان فعل، نقطه‌گذاری، حروف تعریف، ارجاع ضمیرها، و غیره در بعضی قسمت‌ها شفافیت و روانی خود را از دست داده‌اند.  

نورائی ـ سیمون در مقدمه‌ی کتاب می‌نویسد: «این مجموعه از نظر مضمون به مسایل جنسیتی و اجتماعی سیاسی ایران معاصر می‌پردازد»؛ و شاید همین دقیقاً مشکل کتاب باشد. به نظر می‌رسد که دغدغه‌ی نورائی ـ سیمون، که مورخ و استاد دانشکده‌ی مطالعات بین‌الملل «امریکن یونیورسیتی» است، بیش‌تر مطرح کردن مسایل مشخصی در جامعه‌ی ایران است تا گفتن قصه‌هایی که از یک سو می‌توانند تصویری جامع‌تر از دنیای پیچیده و لایه‌لایه‌ی ایران امروز بدهند و از سوی دیگر دارای ظرافت‌های ادبی قابل‌توجه هستند. شاید هدف او، همان‌طور که عنوان کتاب اشاره می‌کند، فقط و فقط پرداختن به قصه‌های کشتی‌شکستگان بوده است؛ اما این‌ها مسلماً تنها روایت‌های «مبارزات یک نسل» نیستند. مسافرانی هم هستند که با تمام وجود سعی کرده‌اند بعد از غرق شدن کشتی زندگی‌شان را دوباره از نو بسازند و دنیای اطراف‌شان را معنی تازه‌ای ببخشند و قصه‌های آن‌ها هم ارزش گفتن و شنیده شدن دارند.    

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. 

موضوعات مربوط