نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، ۱۳۹۴
نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، ۱۳۹۴ ©

مجله آندرلاین

سالانه هزاران انتشارات و میلیون‌ها بازدیدکننده به نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران سر می‌زنند. اما نمایشگاه کتاب تهران چه تفاوتی با نمایشگاه‌هایی از این دست در سایر کشورها دارد؟   

نفیسه بهاری

 

نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، بزرگترین رویداد سالانه‌ی عرصه‌ی کتاب در ایران به حساب می‌آید و بیست و هشتمین دوره‌ی آن از ۱۶ تا ۲۶ اردیبهشت امسال با حضور دو هزار و چهارصد و پنجاه ناشر ایرانی و حدود سه هزار ناشر خارجی از ۲۸ کشور برگزار شد.

نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در واقع جشن بزرگ اهالی کتاب در ایران محسوب می‌شود، نمایشگاهی که همیشه تعداد بازدیدکنندگان آن ناظران خارجی را متعجب می‌کند چرا که نمایشگاه کتاب تهران به شیوه‌ی عمومی نمایشگاه‌های بین‌المللی دیگر که مختص نمایندگان تهیه و توزیع کتاب هستند، برگزار نمی‌شود، بلکه در این نمایشگاه حضور و خرید کتاب برای عموم مردم آزاد است. موضوعی که اگرچه این نمایشگاه را به طور چشمگیری پرشور و هیجان می‌کند و مردم را از سرتاسر کشور به دور خود جمع می‌کند اما بی‌ضرر هم نیست. چرا که فروش کتاب‌ها با تخفیف ۲۰ درصدی باعث می‌شود بسیاری از مردم خرید کتاب‌هایشان را تا برگزاری نمایشگاه به تعویق بیاندازند. از طرفی بسیاری از کتاب‌فروشی‌های بزرگ و کوچک از این اتفاق متضرر شده و رو به ورشکستگی می‌گذارند اتفاقی که در طی سال‌های اخیر رو به افزایش است، و در نهایت ایده‌ی نمایشگاه به یک فروشگاه بزرگ بدل می‌شود، فروشگاه بزرگی که به لحاظ جا و مکان امکان پاسخگویی به این حجم از بازدیدکنندگان را ندارد. این موضوع به طور ویژه امسال در سخنرانی علی جنتی، وزیر ارشاد، در افتتاحیه‌ی نمایشگاه با عنوان تبدیل شدن نمایشگاه به یک «فروشگاه بزرگ» مورد انتقاد قرار گرفت. به رغم سابقه‌ی چندین ساله‌ی چنین انتقاداتی، نمایشگاه کتاب تهران امسال هم با همان شیوه‌ی همیشگی‌اش در مصلی تهران برگزار شد.

مصلی تهران آن طور که از اسمش پیداست بنا بوده مکانی برای برگزاری مراسم مذهبی باشد اما بعد از مشکلات متعددی که به جهت وسایل نقلیه و ترافیک عمده در برگزاری نمایشگاه کتاب در مکان برگزاری نمایشگاه‌های بین‌المللی تهران وجود داشت، از سال ۱۳۸۶ آن را به مصلی تهران منتقل کردند. برای همین هم وقتی وارد نمایشگاه کتاب می‌شوید درواقع وارد فضای یک مسجد بسیار بزرگ می‌شوید. دو مناره‌ی بزرگ نیم‌ساخته، شبستان، محراب، رواق و صحن از بخش‌های مختلف این ساختمان محسوب می‌شوند، اما در روزهای نمایشگاه کتاب پوسترها و آگهی‌های بزرگ تبلیغاتی و حضور چادرهایی که به رستورانها و ساندویچی‌ها کرایه داده می‌شوند فضا را تا حدودی دگرگون می‌کنند.

مسأله‌ی اندازه‌ی غرفه‌ها هر ساله در نمایشگاه مشکل‌ساز بوده است، در حالی که بسیاری انتشاراتی‌های مهم و پربازدید کننده سهم اندکی از فضا بهشان تعلق می‌گیرد، انتشاراتی‌های مذهبی یا دولتی از غرفه‌های بزرگتری برخوردار می‌شوند. اگرچه امسال به نظر می‌رسد این مشکل تا حدودی برطرف شده باشد و عدالتی در این زمینه اجرا شده باشد، اما این موضوع بیشتر به کمبود کلی فضا در مصلی تهران برمی‌گردد. یعنی مصلی تهران دیگر بیشتر از این نمی‌تواند پاسخگوی این تعداد انتشاراتی و بازدیدکننده باشد. و این در حالی است که بخش کتاب‌های دانشگاهی، کتابهای کودک و ناشران بین‌المللی سالن‌های مجزایی از بخش عمومی دارند. 

اما به غیر مشکل جا و مکان در نمایشگاه کتاب تهران، همیشه حاشیه‌هایی هم در رابطه با انتشاراتی‌ها و کتاب‌ها وجود داشته است، کتاب‌ها و انتشاراتی‌هایی که علی‌رغم داشتن مجوز از سوی وزارت ارشاد اجازه‌ی ورود به نمایشگاه را پیدا نکرده‌اند. امسال هم نمایشگاه کتاب از این حاشیه‌ها داشت، به طوری که غرفه‌ی انتشارات حیان، با مدیریت مهدی خزعلی، یک فعال سیاسی، در دومین روز نمایشگاه تعطیل شد و همین‌طور به گفته‌ی آقای امیرزاده، رئیس هیئت رسیدگی به تخلفات ناشران در نمایشگاه کتاب «در روز نخست ۲۶ اثر مورد توجه بازرسان ما قرار گرفت که پس از انجام بررسی‌های لازم، تعداد دو عنوان کتاب هر دو در حوزه‌ی روانشناسی جمع‌آوری شد» کتاب‌هایی که به گفته‌ی او در یک مورد به دلیل داشتن «محتوای طالع‌بینی» و در دو مورد هم به دلیل «ترویج خرافات» و «با توافق ناشر» جمع‌آوری شدند. و البته در این بین کتاب شعری با عنوان «منتخبی از شعرهای شاد به همراه چند عکس یادگاری» سروده فاطمه اختصاری (به دلیل استفاده از اشعار این شاعر از سوی شاهین نجفی، یکی از خوانندگان خارج از ایران) و همین‌طور کتاب «درآمدی انتقادی درباره خمینی» نوشته آرشین ادیب مقدم از انتشارات کمبریج در بخش بین‌الملل پیشتر جمع‌آوری شده بودند. البته به غیر از این عناوین، خبرگزاری مهر گزارش داده است که دو کتاب هم به نام‌های «من و سیمین و مصطفی» و همین‌طور «ملت‌ها چگونه شکست می‌خورند» از انتشارات روزنه جمع‌آوری شده‌اند. 

از دیگر حاشیه‌ها می‌توان به حضور نشر چشمه در نمایشگاه کتاب اشاره کرد که بعد از سه سال ممانعت از ورودش به نمایشگاه بالاخره امسال اجازه‌ی ورود پیدا کرد و یکی از غرفه‌های بسیار پر رفت و آمد نمایشگاه شد. 

نمایشگاه کتاب تهران - محمد مصدق
نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، ۱۳۹۴ ©

مجله آندرلاین

نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران به غیر از بخش عمومی که مختص ناشران داخلی است، در سالن‌های مجزا میزبان انتشاراتی‌های خارجی هم هست. تونی هانت نماینده‌ی انتشارات پت‌فایندر در توضیحش درباره‌ی حضور این انتشاراتی در نمایشگاه تهران می‌گوید:« پت‌فایندر از سال ۱۹۹۳ در این نمایشگاه شرکت می‌کند» و در مورد تفاوت‌های نمایشگاه کتاب تهران با دیگر نمایشگاه‌های بی‌نالمللی توضیح داد که «تفاوت قابل توجه در این زمینه به ابعاد نمایشگاه برمی‌گردد و بعد هم به این که مردم عادی هم می‌توانند در آن شرکت داشته باشند و کتاب بخرند.» و البته وقتی بحث محدودیت‌های عناوین کتاب در ایران پیش می‌آید او اشاره می‌کند که «ما همان کاری را انجام می‌دهیم که دیگران انجام می‌دهند. لیست کتابهای‌مان را از پیش ارائه می‌دهیم و آنها تأیید می‌کنند و تا به حال به یاد ندارم که مشکلی از این بابت به وجود آمده باشد.» و در توضیح نوع مراجعین به غرفه‌شان می‌گوید:«دانشجویان، دپارتمان‌ها و نمایندگان کتابخانه‌ها از جمله مراجعین هستند.» 

در بیرون از نمایشگاه فضاهای سبزی هست که مراجعین خسته از گرمای سالن‌ها می‌توانند استراحتی بکنند و چیزی بخورند. زهرا س. دانشجوی حسابداری با دوستانش روی یکی از نیمکت‌های همین فضاهای سبز نشسته است و در مورد نمایشگاه می‌گوید: «من و دوستانم الآن نزدیک ۵، ۶ سال است که هر سال به نمایشگاه کتاب می‌آییم.» و در مورد نوع کتاب‌هایی که می‌خرند می‌گوید:«بیشتر برای درس‌های دانشگاهمان کتاب می‌خریم و اگر پولی باقی بماند یکی دو تا رمان و داستان» رضا ع.  که از جزیره‌ی قشم آمده می‌گوید: «من بیشتر به خاطر کتاب‌های مذهبی به نمایشگاه می‌آیم. در روستایی که ما هستیم کتابفروشی بزرگ و خوبی نیست». 

در نهایت شاید از جمله کم رفت و آمدترین بخش‌های نمایشگاه کتاب تهران، بخش رسانه‌های دیجیتال باشد. بخشی که علی‌رغم پیشرفت‌هایی که در تکنولوژی‌های به روز جهان در زمینه‌ی عرضه‌ی کتاب رخ داده است در بازار رسمی نشر ایران هنوز جای خودش را باز نکرده است. در این سالن آنچه بیشتر به چشم می‌آید سی‌دی‌ها و دی‌وی‌دی‌های آموزش زبان است. اگرچه در زمینه‌ی کودک هم مجموعه‌های چند رسانه‌ای به چشم می‌خورد اما هنوز نمی‌توان کتاب‌های به روز را به شکل دیجیتال در اینجا پیدا کرد و از انتشاراتی‌های معروف هم در اینجا خبری نیست. 

با همه‌ی مشکلاتی که در اجرای نمایشگاه بین‌اللملی کتاب وجود دارد با این حال انتشاراتی‌های مستقل از اینکه اتحادیه‌ی ناشران پس از چندین سال دوباره مدیریت نمایشگاه را بر عهده دارد احساس رضایت می‌کنند. از سویی نیکنام حسین‌پور، مدیر کمیته رفاهی و هماهنگی نهادها و سازمان‌های همکار، اعلام کرده است که «در پنج روز اول نمایشگاه فروش کتاب رشد ۵۰ درصدی به نسبت سال گذشته داشته است» و این نشان از استقبال نسبی مردم از این نمایشگاه دارد. 

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. 

موضوعات مرتبط