اجرای گروهی موسیقی نواحی ایران
بخش عمده هنرمندان فستیول موسیقی نواحی و آیینی «آینه‌دار» نوازنده ساز سُرنا بودند. عکس از مانی لطفی‌زاده ©

مانی لطفی‌زاده

 گزارشی از برگزاری سومین فستیوال موسیقی نواحی و آیینی ایران «آینه‌دار»، موسیقی اقوام منطقه زاگرس و اوضاع هنرمندان این حوزه

 رامان میربهرامی

سومین فستیوال موسیقی «آینه‌دار» در حالی برگزار شد که به گفته محمدرضا درویشی بیش از۷۰ درصد هنرمندان حاضر در دوره اول و دوم، بدرود حیات گفتند. با این اوصاف برگزاری این فستیوال بیش از آن که رویدادی هنری باشد، زنگ خطری برای فرهنگ و هنر ایران است چرا که بخش عمده‌ شکل‌های کهن موسیقی ایران به واسطه ازدست رفتن این اساتید در حال فراموشی است.

برگزاری این فستیوال با محوریت موسیقی منطقه زاگرس برای بسیاری از علاقمندان موسیقی در پایتخت باعث شگفتی بود چرا که بخشی از موسیقی نواحی ایران را می‌شنیدند که تا کنون کمتر به آن پرداخته شده بود. در حاشیه برگزاری این رویداد مهم چند نکته قابل تأمل هستند که به اجمال به آنها می‌پردازیم.

این فستیوال به طور کامل توسط بخش خصوصی برگزار می‌شود. در واقع بنیانگذار و رئیس این فستیوال احسان رسول‌اف است که در چند سال گذشته به عنوان یکی از تهیه کنندگان پرکار موسیقی مطرح شده و گروه‌هایی همچون داماهی، پالت، بمرانی، رام و کماکان تحت حمایت او هستند. رسول‌اف که نامش حواشی خاصی را هم به همراه دارد در یک حرکت جالب توجه در سال ۱۳۹۲ فستیوال «آینه‌دار» را با دبیری محمدرضا درویشی، محقق برجسته موسیقی نواحی ایران، به راه انداخت. در آن سال اساتید برجسته‌ موسیقی شرق ایران از جمله نورمحمد درپور، ذوالفقار عسگریان، لعل بخش پیک روی صحنه رفتند که متأسفانه  تعداد زیادی از این اسامی به دلیل کهولت سن امروز دیگر در قید حیات نیستند و در واقع فستیوال موسیقی نواحی «آینه‌دار»، محمل آخرین اجرای زنده رسمی آنها بود. رسیدگی به این هنرمندان معمولاً توسط  نهادهای هنری و مدیران فرهنگی صورت می‌گیرد و به همین دلیل، و اینکه ترتیب دادن چنین اجراهایی  توجیح اقتصادی ندارد، ورود یک تهیه کننده از بخش خصوصی به این کار اتفاقی قابل تأمل است.

فستیوال موسیقی «آینه‌دار» بر خلاف جشنواره سالانه موسیقی نواحی که توسط دولت برگزار می‌شود (و البته هیچگاه منظم و مسنجم برگزار نشده است به طور مثال بین جشنواره هشتم و نهم سه سال وقفه افتاد!)، هر بار بر منطقه به خصوصی از ایران تمرکز دارد. اولین دوره این فستیوال مهرماه سال ۹۲ با اجرای ۳۰ هنرمند موسیقی از شرق و جنوب شرق کشور و مناطق تربت جام، باخرز و سیستان و بلوچستان در مکان «خانه هنرمندان ایران» برگزار شد. دومین دوره این فستیوال نیز خرداد سال ۹۴ با تمرکز بر موسیقی جنوب ایران با حضور۱۲۰ هنرمند از استان‌های هرمزگان، بوشهر و خوزستان در تالار «رودکی» برگزار شد. وسومین  دوره هم از روز ۲۴ تا ۲۶ تیر ماه سال جاری با تمرکز بر موسیقی اقوام، ایلات و عشایر لر، لک، بختیاری، چهارمحال، بویراحمد، کهگیلویه، ممسنی، قشقایی و ایلام باز هم در  تالار ۲۰۰ نفره رودکی برگزار شد. تا جشنواره دوم استاد محمدرضا درویشی به عنوان دبیر فستیوال حضور داشت و علی مغازه‌ای دبیر اجرایی بود. در فستیوال سوم درویشی از سمت خود کناره گیری کرد و مریم قرسو دبیر علمی جشنواره شد و علی مغازه‌ای هم دبیر هنری سومین دوره این رویداد بود. البته درویشی به عنوان مشاور در کنار فستیوال حضور داشت. بخشی از  نوازندگان بر اساس سفرهای متعدد علی مغازه‌ای به نواحی مختلف شناسایی و دعوت شدند تا در این فستیوال حضور پیدا کنند. علی مغازه‌ای به تهیه‌کنندگی احسان رسول‌اف بیش از ۱۰ سال است که به نقاط مختلف ایران سفر می‌کند و مشغول تهیه مجموعه مستندهایی از هنرمندان موسیقی محلی ایران است و نطفه این جشنواره هم بر اساس این سفرها شکل گرفته است. تقسیم بندی نواحی مختلف برای دوره‌های مختلف هم ظاهراً بر اساس تجربیات علمی و شخصی محمدرضا درویشی و مغازه‌ای، و مطالعات نظری دبیرعلمی جشنواره صورت می‌گیرد.

اجرای دونفره‌ نی و آواز در جشنواره موسیقی آینه‌دار
اجرای دونفره‌ نی و آواز در جشنواره موسیقی نواحی و آیینی «آینه‌دار». عکس از مانی لطفی‌زاده ©

 مانی لطفی‌زاده

در سومین جشنواره آینه دار ۶۰ نوازنده و خواننده طی سه شب روی صحنه رفتند. بخش عمده این هنرمندان نوازنده ساز سُرنا بودند. ساز بادی که در موسیقی  نواحی مختلف ایران وجود دارد. سرنا نوازانی از اقوام مختلف لُر، لک، قشقایی و ... آمده بودند. سرناها در کوک‌ها و حتی اندازه‌های مختلف نواخته می‌شدند. هر نوازنده‌ای سبک و سیاق خودش را داشت و به شکل منحصر به فردی می‌نواخت. این نوازندگان در حالی میهمان پایتخت‌نشینان بودند که موسیقی ردیف-دستگاهی ایران که پژوهشگرانی همچون هومان اسعدی عنوان «موسیقی کلاسیک ایرانی» را برای آن صحیح‌تر می‌دانند، بخش عمده بازار محصولات موسیقایی به جز موسیقی پاپ، را در اختیار دارند. در این جریان موسیقایی بحث تقلید چه در خوانندگی (حدود ۲۰ سال است که بحث شباهت بیش از حد صدای خوانندگان نسل جدید به استاد شجریان در ایران مطرح است) و چه در نوازندگی (اغلب نوازندگان موسیقی کلاسیک ایرانی بر مبنای متدهای مشابه و در محضر اساتید مشابه آموزش می‌بینند و صدای سازشان شبیه است) تبدیل به معضلی جدی شده است. در صورتی که این مسأله به هیچ وجه در موسیقی نواحی وجود ندارد. در سانس دوم شب اول اجرا هنرمندانی از ممسنی و کهگیلویه و بویراحمد در کنار هم روی صحنه رفتند. این ارکستر شش خواننده داشت که به رغم نزدیکی ادبیات موسیقایی‌شان لحن‌های کاملاً متفاوتی داشتند و هر کدام با سبک مخصوص به خودشان آواز می‌خواندند. این تنوع نکته مهمی برای هنرمندان پایتخت داشت؛ اینکه هر سازی می‌تواند صدای خودش را داشته باشد. نوازندگان موسیقی ردیف-دستگاهی ایران از فستیوال موسیقی «آینه‌دار»، چندان استقبال نکردند و هنرمندانی که با کنجکاوی به تماشای اجراهای این جشنواره آمده بودند، اغلب نوازندگان جریان موسیقی آلترناتیو ایران بودند.

و اما نکته جذابی که از منظر زیبایی شناسی در اجراهای این فستیوال وجود داشت، آزادی در ساختار و فرم بود. همان‌طور که گفته شد اغلب نوازندگان با سبک شخصی‌شان می‌نواختند و هر کسی هر کاری که دلش می‌خواست می‌کرد. انگار قواعد و اصول موسیقایی اینجا جایی نداشتند اما زیبایی جایگاه رفیعی داشت. انگار که این هنرمندان بومی هرچیزی را که به نظرشان زیبا می‌آمد می‌نواختند. این بدان معنی نیست که آنها آموزش ندیدند و یا فرم‌ها و الگوهای به‌خصوصی نداشتند. اغلب هنرمندان موفق موسیقی نواحی از کودکی نواختن را زیرنظر پدرانشان آغاز کردند و خیلی جدی به شیوه کهن خودشان آموزش دیدند اما آنچه در روزهای ۲۴ تا ۲۶ تیر ماه سال جاری در تالار رودکی اتفاق می‌افتاد، شاهدی بر آزادی هنرمندانی بود که اغلب بر مبنای سلیقه شخصی تک نوازی می‌کردند.  

ظاهراً آنچه در ۳۰ سال گذشته در حوزه‌ موسیقی نواحی ایران رخ داده به ما می‌گوید، رسیدگی و بقای این هنر ناب در گرو فعالیت‌های فردی در بخش خصوصی است. کما اینکه بخش عمده آنچه امروز به عنوان موسیقیدانان نواحی می‌شناسیم هم حاصل سفرهای امثال محمدرضا درویشی به مناطق مختلف است. البته که برای رسیدگی به موسیقی بسیار متنوع اقوام مختلف ایرانی فعالیتی بیش از این نیاز است.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. از این پس نیز می توانید با عضویت در کانال تلگرام ما مطالب مجله ی آندرلاین را دنبال کنید.

موضوعات مرتبط