محسن شریفیان

استاد ساز نی‌انبان، موسیقی محلی بوشهر را به پدیده‌ای جهانی تبدیل می‌کند.

ارس خاتمی

 

گروه لیان و نوازنده نی‌انبان آن، محسن شریفیان، حالا شهرتی جهانی به این ساز داده‌اند. آوازۀ این گروه بوشهری اخیراً آن‌ها را به اسکاتلند و شهر گلاسگو برد، جایی که بعد از یک کنسرت موفق، آندرلاین با رهبر گروه، محسن شریفیان به گفت‌وگویی دربارۀ تاریخچۀ گروه، ساز نی‌انبان و اجراهای بین‌المللی پرداخت.

آندرلاین: ممکن است لطفاً در مورد گروه لیان و شکل‌گیری آن بگویید؟

محسن شریفیان: گروه لیان در سال ۱۳۷۲ با بچه‌هایی که در گروه‌های دانش‌آموزی فعالیت‌های هنری داشتیم، شکل گرفت. حبیب مفتاح، اسماعیل بختیاری‌آزاد، امیر گوهرشناس و چند نفر دیگر از دوستانم اعضای اولیه این گروه بودند. هدف گروه لیان، حفظ، اشاعه و معرفی موسیقی بوشهر و نوآوری در چارچوب سنت‌ها بود. زیرا شخصاً معتقدم نوآوری در این نوع موسیقی به آن زندگی و پویایی می‌بخشد. امروز، گروه موسیقی محلی لیان با حفظ اهدافش، یکی از فعال‌ترین گروه‌های موسیقی در ایران است.

آندرلاین: شما هفت کتاب در مورد موسیقى بوشهر به‌ ویژه ساز نى‌انبان منتشر کرده‌اید که از چند نظر اهمیت دارند: اولاً دربارۀ سازی‌اند که انواع آن در کشورهای مختلف یافت می‌شود. بعد این‌که از منظر نقش فرهنگی-اجتماعی‌ای که در بوشهر و در جنوب ایران بازی می‌کند اهمیت دارند. چه نگاهی به نی‌انبان دارید و چه ویژگی‌هایی در مورد این ساز برای شما اهمیت دارد؟

شریفیان: بارها گفته­‌ام که این ساز برای من بسیار حائز اهمیت است؛ زیرا بخشی از هویت فرهنگی و موسیقایی جنوب ایران را در خود دارد. البته در جنوب ایران سازهای دیگری هم وجود دارد اما ساز اصلی این منطقه، نی‌انبان است. در کتاب «سازشناسی موسیقی بوشهر» که به دو زبان فارسی و انگلیسی منتشر کرده‌ام، تمامی این سازها از جمله دمام، سنج، بوق و سایر ادوات موسیقیایی بوشهر معرفی شده ­است اما تأکید من همیشه روی نی‌انبان بوده ­است. زیرا احساس می‌کردم نی‌انبان در جامعه ایران، به خاطر اتفاقات مختلفی که برایش افتاده و شرایطی که داشته همواره مهجور مانده است. نوازندگانی که ارزش و اهمیت این ساز را نمی‌دانستند و به شکل نادرست و ناشایستی آن را می‌نواختند، شأن این ساز را هم پایین می‌آوردند. نمایش اغلب سازها در تلویزیون ایران ممنوع است. بنابراین برای معرفی نی ­انبان که ساز شادی‌­آوری است، از این تریبون نمی‌توانستم استفاده کنم. به همین دلیل تصمیم گرفتم برای شناساندن و ارتقای جایگاه اجتماعی این ساز گام بردارم.

ملودی‌هایی را به این ساز اضافه کرده‌­ام و این راه همچنان ادامه دارد. همچنین برای شناساندن هر چه بیشتر این ساز در قالب کارهای تلفیقی با گروه‌های مختلف ایرانی و خارجی مانند گروه ملی-محلی رستاک، گروه کوبه‌­ای دارکوب و گروه­‌های مختلف موسیقی پاپ و راک همکاری کرده‌ام. آهنگسازی و نوازندگی در موسیقی چندین فیلم سینمایی و سریال تلویزیونی از فعالیت‌های دیگری است که در همین راستا انجام داده‌­ام و با توجه به امکانات محدودی که برای معرفی این نوع موسیقی در اختیار من بود، همواره سعی‌ کرده‌­ام با کمک تلفیق این موسیقی با انواع مختلف موسیقی ایرانی، مردم را به شنیدن آن ترغیب کنم. همچنین در گروه لیان سعی شد با تلفیق این نوع موسیقی و هم‌نوازی با نوازنده‌های بین‌المللی و شرکت در فستیوال‌های مختلف جهانی در کشورهای مختلف، توجه جهانی را به موسیقی بوشهر جلب کنیم.

مقالات مختلفی در مجلات و همان‌طور که اشاره کردید هفت جلد کتاب‌ دربارۀ موسیقی بوشهر در حوزه‌های مختلف منتشر کردم. این کتاب­ ها شامل «سازشناسی موسیقی بوشهر»، «اهل زمین؛ موسیقی و اوهام در جزیره خارک» که راجع به مراسم زار در جنوب ایران است، «اهل ماتم؛ آواها و آیین سوگواری در بوشهر»، دو کتاب تاریخی در زمینۀ موسیقی بوشهر در دوران باستان و پس از اسلام با همکاری آقای سید قاسم یاحسینی. «دلیران تنگستان» که حاصل گفتگویی با کارگردان فیلمی با همین نام بود و در این کتب به موسیقی پرداخته نشده­‌ است و آخرین کتابی که سال گذشته منتشر شده، «آموزش نی‌انبان» بوده ­است.

آندرلاین: ممکن است کمی بیشتر در مورد تاریخچۀ نی‌انبان و اهمیت فرهنگی آن بگویید؟

شریفیان: یکی از دلایل مخالفت با نی‌انبان این بود که آن را یک ساز انگلیسی می‌شناختند. در واقع نمی‌دانستند که این ساز ارتباطی با ساز اسکاتلندی «بگ‌پایپ» نداشته و به لحاظ ساختاری با آن متفاوت است. این نگاه ناشی از عدم آگاهی از تاریخچه این ساز در ایران است. ساز نی‌انبان، تکامل یافتۀ انواع ساز نی‌های زبانه‌دار و «نی جفتی» است که بعدها توسعه یافته و برای سهولت در نواختن آن، مشک یا انبان به ساختار آن افزوده شده­ است. انواع مختلف نی جفتی با عناوین و شکل‌های مختلف در سراسر جهان وجود دارد که تنها در ایران چهار نمونۀ آن بسیار شاخص است. «دو زله» در میان کردها، «قشمه» در خراسان، «کلم جفتی» در هرمزگان و «نی جفتی» در بوشهر.

اما تاریخچۀ نی‌انبان و خاستگاه آن، نه تنها در ایران، بلكه در سراسر جهان به ­طور دقیق، مشخص نیست و در این خصوص، فرضیه‌های متفاوتی وجود دارد. از جمله این‌كه نی‌انبان در اصل مربوط به خاورمیانه بوده و بعدها به اروپا راه یافته ­است. در كتاب «تاریخ موسیقی آكسفورد» به مجسمۀ این ساز در منطقه هیتات در ایواك، واقع در خاورمیانه، اشاره شده كه قدمت آن به هزار سال قبل از میلاد می‌رسد.

تاریخ‌نویسانی چون ویل دورانت، این ساز را به بابلیان و عده‌ای از پژوهشگران آن را به یونانی‌ها نسبت می‌دهند که در نهایت به انگلستان راه یافته و تکامل یافته ­است. سِر رابرت پرتر در کتاب «سفرهایی به گرجستان، پارس، ارمنستان و بابل باستان در سال های ۱۸۱۷ ۱۸۱۸ ۱۸۱۹ و ۱۸۲۰» بر اساس حکاکی‌هایی که در ایران بر روی سنگی در طاق بستان واقع در کرمانشاه وجود دارد؛ معتقد است که اولین مدرک وجود نی‌انبان در جهان، مربوط به این سند در ایران باستان می‌باشد که به قرن ششم میلادی بر می‌گردد؛ هرچند نمی‌توان با قاطعیت به این طرح باستانی اعتماد کرد.

گگالپین نویسندۀ كتاب «موسیقی بین النهرین» اشاره می‌­کند که در روی کتیبه‌ای در شوش که به قرن هشتم قبل از میلاد نسبت داده شده، یک نی خمیده، مشهود است. این ساز، احتمالاً یک نی‌انبان بوده و اگر چنین باشد، این کتیبه، نشان دهندۀ اولین نمونۀ این ساز است.

آندرلاین: می‌دانم که با نوازنده‌ها و گروه‌ها در کشورهای مختلف از جمله اسپانیا، یونان، چین، روسیه و آمریکا همکاری کرده‌اید و این روزها در گلاسکو با نوازنده‌های اسکاتلندی تمرین می‌کنید. با توجه به این‌که همین امشب هم در اسکاتلند اجرا دارید، این تجربه همکاری با نوازندگان اسکاتلندی و شنیدن نی‌انبان اسکاتلندی برای شما چطور بوده است؟

شریفیان: برای من خیلی مهم بود که به اسکاتلند سفر کنم و نوای نی‌انبان ایرانی را در اسکاتلند که به نظرم سرزمین نی‌انبان‌ها است به صدا دربیاورم. این گفتمان موسیقایی سازهایی از یک خانواده، برایم مهم و هیجان انگیز بود. علی‌رغم تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی که طبیعتاً وجود داشت، ما در کنار هم نشستیم و سازهایمان را کوک کردیم و نواختیم تا کم‌کم همدیگر را پیدا کردیم. فکر می‌کنم لازم بود این رویداد، اتفاق بیافتد و به نظرم تأثیرات عمیقی هم در آینده خواهد داشت. نی‌انبان بوشهری برای مردم انگلیس ناشناس و غریبه بود. البته مورخان بریتانیایی درباره این آلت موسیقی نوشته‌اند. سِر ویلیام اوسلی، مشرق شناس بریتانیایی، در کتابی که در سال ۱۸۱۰ منتشر کرد اذعان کرده که این امکان وجود دارد که این ساز از خاورمیانه به بریتانیا آمده باشد. در همین کتاب است که تصویر نقاشی شده از یک نوازندۀ نی‌انبان بوشهری را در حال نواختن این ساز می‌بینیم. من از قبل با نی‌انبان اسکاتلندی آشنایی داشته‌ام و با آن کار کرده‌ام. حتی دوستی از انگستان مدت‌ها پیش یک بگ‌پایپ برایم هدیه آورده بود و در نتیجه من در خانه یک نی‌انبان اسکاتلندی دارم. ساز را می‌شناسم و متدهای آموزشی آن را بررسی کرده‌ام. اما این تجربۀ هم‌نوازی با نوازندگان اسکاتلندی و آشنا شدن با فرهنگ و نوع نگاه‌شان به شکل مستقیم، داستان دیگر و تجربه فوق العاده‌ای بود. به طور کلی تابعیت از اصول هم­نوازی و متدهایی مشخص، موسیقی انگلستان را خیلی اتوکشیده و بیش از حد نظام‌مند کرده است درحالی‌که در موسیقی بوشهری چنین چیزی نداریم. نی‌انبان­ها با هم هم‌نوازی نداشته و این ساز همیشه به صورت تک‌نوازی ارائه می‌شده­ است. نی‌انبان ایرانى بر خلاف موسیقی انگلستان کاملاً با بداهه‌نوازی عجین است و نوازنده، مدام در حال تغییر ملودى است.

آندرلاین: وضعیت نواختن نى‌انبان در موسیقی محلی بوشهر را در حال حاضر چگونه برآورد می‌کنید؟

شریفیان: من درست زمانى شروع به نواختن كردم که نواختن نی‌انبان طرفدار پیدا کرده بود. بعد از مدت كوتاهى این استقبال عمومی کم شد و کمتر کسی سراغ آموختن آن می‌رفت. نوازنده‌های خوب نی‌انبان معدود و انگشت‌شمار بودند. نوازندگان نی‌انبان مجالی برای نمایش هنرشان نداشتند. هیچ جشنواره یا کنسرتی به این منظور وجود نداشت و فقط در مراسمی مثل جشن‌­های عروسی، ساز می‌زدند. ممنوعیت‌هایی هم وجود داشت. مثلاً در زمان جنگ ایران و عراق، نواختن نی‌انبان به‌­طور کلی ممنوع شد. نوازندگانی که در مراسم عروسی ساز می‌زدند، دچار مشکل می‌شدند یا دستگیر می‌شدند، اذیت و آزار می‌دیدند، سازهایشان ضبط می‌شد. یکی دیگر از دلایل افت ساز این بود که مردم هم از نوازندگان نی‌انبان در مراسمشان کمتر استفاده می‌کردند. کیبورد روی کار آمده بود که مردم آن را بیشتر دوست داشتند. نوازنده‌های نی‌انبان بیکار و اغلب پراکنده شده بودند. مشکلات فراوانی وجود داشت. تا همین چند سال برای مدتی نواختن نی‌انبان در مراسم عروسی به صورت رسمی ممنوع شده بود. جالب است که دی‌جِی‌ها اجازۀ اجرا در همه مراسم‌ و جشن‌ها را داشتند ولی اگر کسی می‌خواست از نی‌انبان استفاده کند با مشکل مواجه می‌شد. خیلی‌ از نوازندگان اجازه برگزاری کنسرت در شهرشان را نداشتند. همان زمان نامه‌ای در همین خصوص به وزیر فرهنگ وقت نوشتم. این مشکلات وجود داشت و این‌ها واقعیات تاریخی است که نمی‌توان کتمان کرد. اما با این وجود در حال حاضر اوضاع موسیقی بوشهر را خیلی خوب می‌بینم. حالا دیگر در موسیقی بوشهر این تضمین وجود دارد که این ساز تا سال‌هاى زیادى ماندنی باشد. چون سازی که مدتی به لحاظ اجتماعی افت کرده بود، در حال حاضر نسل جوان و حتی بچه‌های کم‌سن‌وسال به آن گوش می‌کنند. آن‌ها کارهای ما را تقلید می‌کنند، یاد می‌گیرند و علاقه نشان می‌دهند. خانواده‌ها بالاخره به این ساز علاقه‌مند شده‌اند. دختران هم به این ساز روی آورده‌اند که این خود اطمینان خوبی است که نی‌انبان باقی خواهد ماند. وضعیت کنسرت‌ها هم در حال حاضر بهتر شده و روابط موزیسین‌ها در حوزۀ بین‌الملل بیشتر شده است. گروه‌های بوشهری به کشورهای مختلف رفته‌ و نواخته‌اند. شاید این‌قدر که موسیقی بوشهر به خارج از کشور سفر کرده هیچ صنعتی در بوشهر نتوانسته این‌چنین بین‌المللی شود. آن هم با دست خالی. یک تنه می‌روند و کار می‌کنند. این‌ها خبرهای خوبی است برای موسیقی جنوب ایران و بقای این ساز را تضمین می‌کند. از طرفی نوازنده‌های خیلی خوب، خلاق، جوان و با اعتماد به نفس و روابط اجتماعی خوب ظهور کرده‌اند؛ همه این‌ها می‌تواند به رشد این موسیقی کمک کند و من بسیار امیدوارم.

آندرلاین: راجع به اعضای گروه لیان که  برای این اجراها  با شما به اسکاتلند سفر کردند بگویید.

شریفیان: در گروه حاضر، نوازندگان پرکاشن حمید اکبری و همایون نصیری هستند. حمید، نوازنده‌­ای خلاق و در حوزه موسیقی جنوب ایران چهره‌ای شناخته ‌شده ­است. همایون نصیری از نوازندگان بسیار مطرح سازهای کوبه‌­ای و مدیر گروه موسیقی ­دارکوب است. او تجربۀ کار با موزیسین‌های مختلف ایرانی در سبک‌های مختلف را داشته و پیش از این در گروه دارکوب همکاری‌هایی با هم داشته‌ایم.  همچنین در گروه لیان چندین بار نوازنده مهمان بوده و الان هم با ما به بریتانیا آمده ­است. در این اجرا اُکُلو فرامرزی به عنوان خواننده در کنار من است. اکلو یکی از دو خواننده گروه لیان است که به تازگی به گروه پیوسته و علاقمند بودم به عنوان خواننده‌ای تازه‌نفس در این سفر همراه ما باشد تا اجرایی متفاوت را تجربه کند.

آندرلاین: تعدادى از اعضاى گروه شما همزمان براى اجرا به كشور چین دعوت شده‌اند اما بدون حضور شما و بدون وجود نى‌انبان! آیا توضیحی دارید؟!

شریفیان: درسته! جالب است بدانید که مدتی است گروه ما روی ساز بوشهری دیگری به نام «بوق شاخی مارپیچ» (كدو هورن) تمرکز دارد. این ساز به طور سنتی در انحصار مراسم‌ آیینی «سنج و دمام» بوده که البته خیلی هم عالی است و جایگاه خودش را دارد. ولی ما می‌خواستیم به طور مستقل این «بوق» را معرفی کنیم و به آن هویتی جداگانه‌ ببخشیم. در نتیجه قطعه‌ای ساختیم که در آن مجموعه‌ای از این ساز در کنار هم نواخته می‌شدند. این بود كه اعضاى گروه من با این ساز به چین رفتند و این برای اولین بار است که نوازنده «بوق شاخی مارپیچ» از جنوب ایران به خارج از کشور دعوت می‌شد. نوازندگان عزیز من براى نواختن این ساز در جشن سال نوى چینى‌ها در این كشور حضور دارند و به این ترتیب بوق‌هاى شاخی بوشهر  امسال طنین‌انداز آغاز سال نوی چینی خواهد بود.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان میکند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کردهاست. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. از این پس نیز می توانید با عضویت در کانال تلگرام  و اینستاگرام ما مطالب مجله ی آندرلاین را دنبال کنید.

موضوعات مربوط

موضوعات مرتبط