دو بازیگر نمایش سیمرغ و زال به کارگردانی مهرداد نظام آبادی روی صحنه، در حالت نشسته
نمایش سیمرغ و زال به کارگردانی مهرداد نظام آبادی

هم‌زمان با برگزاری «فستیوال آن‌لیمیتد» در بریتانیا، با تمرکز بر تحولات مهم در عرصۀ هنر معلولان، آندرلاین با دو تن از اعضای گروه تئاتر مهر‌آیین، فاطمه فخری و داوود مشایخی به گفت‌وگو نشسته است.

جیمز تایسُن

در سال‌های اخیر، به دستاوردهای بریتانیا در زمینۀ حمایت از هنر معلولان بسیار توجه شده است. این امر، با مسابقات المپیک و پارالمپیک 2012 لندن به اوج خود رسید و پس از آن با «فستیوال آن‌لیمیتد» تداوم یافت. از این منظر، همچنین می‌توان به تاریخچۀ هنر معلولان در ایران که کشوری پیشرو در این زمینه است، اشاره کرد. در پی انقلاب 1357 و در راستای اصلاحات سیاسی‌اجتماعی، سامانه‌ای جدید برای حمایت از هنرمندان معلول ایجاد شد. در همین راستا از سال 1370 جشنواره‌های سالانۀ منطقه‌ای تئاتر معلولان در اقصانقاط کشور برگزار می‌شود. گفتنی است که این سامانه از سال 1382 جشنوارۀ دوسالانۀ بین‌المللی را نیز شامل می‌شود.

در آذر 1395 در حاشیۀ فستیوال آن‌لیمیتد که در مرکز هنری تراموِی در شهر گلاسکو بریتانیا برگزار می‌شد، با فاطمه فخری دیدار کردم. وی کارشناس امور هنری معلولان سازمان بهزیستی کشور، دبیر جشنوارۀ بین‌المللی تئاتر معلولین و همچنین مؤسس تئاتر معلولین مهرآیین است. داوود مشایخی، یکی از بازیگران ناشنوای گروه مهرآیین نیز به ما پیوست. در باب فعالیت‌های مشترکشان از یک سو و از سوی دیگر دربارۀ تاریخ کمترشناخته‌شدۀ این نوع تئاتر در ایران به گفت‌وگو نشستیم.

آندرلاین: پیشینۀ شما در زمینه تئاتر چیست و چطور شد که به کار در زمینۀ تئاتر معلولان روی آوردید؟

فاطمه فخری: من در دوران کودکی به تئاتر علاقه داشتم و در مدرسه نیز عضو گروه تئاتر بودم. در دوران دانشگاه، کار با سازمان بهزیستی کشور را شروع کردم که در واقع بخشی از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است. در آن زمان، وظیفۀ این سازمان نگهداری از افراد معلول و بقیۀ گروه‌های آسیب‌پذیر از جمله کودکان خیابانی و افراد بی‌خانمان و همین طور معتادان به مواد مخدر بود. برخورد با این گروه‌ها مرا به‌شدت تحت‌تأثیر قرار می‌داد. آن‌ موقع در بخش روابط‌عمومی سازمان کار می‌کردم. این اواخر، رئیس بخش، نمایشی را با اجرای افراد معلول به روی صحنه برد که توجه عموم را به خود جلب کرد. از آنجا که به مبحث هنردرمانی خیلی علاقه داشتم و علاوه بر آن، درس تئاتر می‌خواندم، او ادامۀ این کار را به من محول کرد.

چند تن از دوستان و هم‌کلاس‌هایم را که بسیاری از آن‌ها حالا بازیگران معروفی هستند، برای همکاری دعوت کردم. هرچه بیشتر در دنیای هنرمندان معلول غرق می‌شدم، بیشتر به علاقه‌ام به کار و تحصیل در این زمینه پی می‌بردم. به همین دلیل پایان‌نامه‌ام را در زمینۀ تئاتردرمانی برای افراد معلول و همین ‌طور برای کودکان و جوانان نوشتم که بعد‌تر به‌صورت کتاب منتشر شد. این کتاب هم‌اکنون مرجع هنر معلولان در ایران شناخته می‌شود. در همین راستا گروه تئاتر مهرآیین را با همکاری افراد ناشنوا راه انداختم که ماحصل آن برگزاری چندین تور در ایران و خارج از کشور بوده است. در مقطع دکتری، دربارۀ رابطۀ کودکان معلول و غیرمعلول در کودکستان‌ها تحقیق کردم و پیشنهادها و برنامه‌هایی را در حوزۀ دسترسی در کودکستان‌های عمومی ارائه دادم که همچنان به این کار مشغولم. بخشی از مسئولیتم در سازمان بهزیستی از بدو ورودم به این سازمان در سال 1370، سرپرستی جشنواره‌های منطقه‌ای و ملی تئاتر معلولین بوده است. در سال 1382 به‌عنوان دبیر اولین جشنوارۀ بین‌المللی تئاتر معلولین انتخاب شدم.

آندرلاین: امروز عرصۀ تئاتر در ایران بسیار فعال و پرتکاپو به نظر می‌رسد. شما رابطۀ تئاتر جریان اصلی در کشور و جشنوارۀ تئاتر معلولین را چطور ارزیابی می‌کنید؟

فخری: تئاتر معلولین در واقع باید بخشی از بدنۀ تئاتر ایران باشد؛ اما کارهای بسیاری هست که برای دستیابی به این هدف باید انجام دهیم. در حال حاضر، راه درازی تا رسیدن به این هدف در پیش داریم. حرف ما این است که این هنرمندانِ بااستعداد باید در برنامه‌ریزی‌های فرهنگی دیده شوند و به جشنواره‌ها و رویدادهای جریان اصلی دسترسی داشته باشند. مسئولیت ما در واقع کمک به فراهم‌کردن این فرصت‌هاست. البته وزرای فرهنگی اخیر حمایت‌های بیشتری را فراهم کرده‌اند؛ اما این حمایت‌ها کافی نیست و همچنان راه درازی در پیش است.

در حال حاضر اداره‌کل‌های فرهنگ و ارشاد اسلامی در برخی شهرها، اماکنی را برای برگزاری جشنواره‌های تئاتر معلولین در سطح منطقه در نظر گرفته‌‌اند. البته مثل هر تئاتر دیگری، این نمایش‌ها نیز برای اجرا به مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیاز دارند؛ از همین رو ناظرانی از وزارتخانه می‌آیند و کارها را می‌بینند. اما همچنان کارهای بیشتری هست که باید انجام شود. برای مثال، مرکز هنرهای نمایشی که وابسته به دولت است، خدمات متعددی از قبیل بیمه برای هنرمندان تئاتر در نظر گرفته؛ اما این خدمات شامل هنرمندان معلول نمی‌شود. این یکی از مسائل مهمی است که باید پیگیری شود. متأسفانه هنوز به این باور نرسیده‌ایم که هنرمندان معلول به‌اندازۀ هنرمندان غیرمعلول اهمیت دارند و به مسائل‌ آن‌ها باید به‌طور مساوی و فارغ از هرگونه تبعیض توجه شود. البته کمک‌ها زیاد است؛ اما هنوز کافی نیست.

اینکه جشنوارۀ تئاتر معلولین داریم، به این معنا نیست که ترجیحمان بر جداسازی این گروه از هنرمندان است؛ بلکه هدف ما دقیقاً برخلاف این است. می‌خواهیم زمینه‌ای فراهم کنیم که به معلولان امکان حضور در عرصه‌های بزرگ و مهم را بدهد. بسیاری از سالن‌ها امکانات لازم برای تأمین نیازهای معلولان، چه به‌عنوان مخاطب و چه به‌عنوان هنرمند، را ندارند. اکنون کمیته‌ای با نقش نظارتی و مشورتی تشکیل شده که دربارۀ تبیین سیاست‌ها و ارائۀ راهبردهای لازم در زمینۀ دسترسی افراد معلول به اماکن عمومی به‌ویژه در شهرها و مراکز فرهنگی کار می‌کند. قوانینی نیز در باب حقوق معلولان و حق دسترسی تصویب شده است و اکنون بیشتر، تمرکز ما بر اجرای هرچه بهتر این قوانین است؛ به‌ویژه در خصوص معضلات دسترسی به اماکن عمومی.

آندرلاین: از منظر توسعۀ هنر معلولان در ایران، شخصیت‌های کلیدی و مؤثر از نظر شما کدام‌اند؟

فخری: عزت‌الله انتظامی که یکی از بازیگران شاخص ایران است، از روز اول مهم‌ترین حامی این پروژه بوده است. همچنین می‌توان از دکتر قطب‌الدین صادقی و دکتر کمال‌الدین شفایی نام برد که هر دو از شخصیت‌های تأثیر‌گذار و مدرسان تئاتر معاصر ایران‌اند و رابطۀ مؤثری با جامعۀ تئاتر و دانشگاه دارند. همین ‌طور بازیگر سرشناس سینما، افسانه بایگان، در کنار دیگر بازیگران، از جمله افسر اسدی، گلاب آدینه، اصغر همت، سیاوش طهمورث و سهراب سلیمی، از پشتیبانان بزرگ ما هستند. همیاری این شخصیت‌‌ها نه‌تنها باعث تشویق و فراگیرشدن کار هنرمندان معلول می‌شود، بلکه سبب می‌شود کسانی که به‌دلیل حضور این افراد مشهور، به دیدن نمایش می‌آیند، فضایی متفاوت و جدید را تجربه کنند. واقعیت این است که مشارکت مردم و جذب هرچه بیشتر مخاطبان و تأثیرگذاری کار ما در مخاطب، دست ما را برای درخواست بودجه بازتر می‌کند.

از منظر تاریخ تئاتر در ایران، هیچ سنت یا اتفاقی را نمی‌توان یافت که تأثیر بسزایی در شکل‌گیری کار ما داشته باشد. در عوض می‌توان از نویسنده و کارگردان و سیاست‌مدار برزیلی، آگوستو بوال، نام برد که الهام‌بخش بسیاری از فعالیت‌های ما بوده است؛ به‌ویژه در خصوص سیاست‌گذاری برای حقوق معلولان و همچنین در تعریف نوعی رابطۀ پویا بین هنرمندان معلول و مخاطبان.

آندرلاین: آقای مشایخی، به‌نظر شما مهم‌ترین چالش‌هایی که امروزه بازیگر معلول در ایران با آن‌ها دست‌وپنجه نرم می‌کند، چیست؟

داوود مشایخی: در دوران کودکی به بازیگری و تئاتر بسیار علاقه داشتم. وقتی بزرگ‌تر شدم، به‌صورت جدی به مطالعه و یادگیری تئاتر و ارتقای تکنیک‌هایم پرداختم؛ اما این کار واقعاً دشوار بود. من از تلاش دست نمی‌کشیدم؛ اما بقیۀ معلولان دور‍‌و‌بَرم اعتقاد داشتند که این کار فایده‌ای ندارد و به جایی نمی‌رسد. زمان گذشت و من همچنان ادامه دادم. شروع کردم به کار با بازیگران غیرمعلول. طبیعتاً بسیار سخت بود که یکدیگر را بفهمیم و ارتباط برقرار کنیم. در اجراهای خیابانی هم وضع به همین منوال بود؛ به‌ویژه مدیریت واکنش‌های مخاطبانی که به دیدن بازیگر ناشنوا عادت نداشتند، کار پیچیده‌ای بود. هم‌زمان سعی می‌کردم تا آنجا که ممکن است، تئاتر ببینم و دانشم دربارۀ تئاتر را توسعه دهم. درست زمانی که همه‌چیز به‌نظرم بسیار دشوار می‌آمد، فاطمه به سراغم آمد، پیشنهاد همکاری داد و من به تئاتر مهرآیین پیوستم. این همکاری، آغاز فصلی جدید برای من بود و سبب شد تکنیک‌های متنوعی یاد بگیرم و اعتمادبه‌نفسم را تقویت کنم. در عین حال در چندین تور بین‌المللی شرکت کردم که برایم بسیار الهام‌بخش بوده است.

آندرلاین: آیا پرسش‌هایی هست که سعی کنی از طریق اجراهایت آن‌ها را بیان کنی؟

مشایخی: بازیگری اصلی‌ترین کاری است که می‌خواهم انجام دهم. تعداد بسیار کمی از افراد ناشنوا یا معلول در عرصۀ تئاتر فعال هستند؛ چراکه اکثر معلولان اعتمادبه‌نفس کافی برای پیوستن به این گروه‌ها را ندارند. تنها راه، تشکیل گروه‌های بزرگ‌تر و ایجاد حرکت‌های جمعی است؛ وگرنه همچنان کوچک و ضعیف باقی خواهیم ماند و نخواهیم توانست کارهای خود را توسعه دهیم. مشکل دیگر، زبان اشاره است. به‌نظر من، وقت آن رسیده که در ایران زبان اشارۀ بین‌المللی را یاد بگیریم. زبان اشاره در ایران یا هر کشور دیگری محدودکننده است. برای مثال، اگر همۀ ما به‌زبان اشارۀ بین‌المللی مسلط می‌بودیم، می‌توانستیم از این فرصت پیش‌آمده در انگلستان استفاده کنیم و ارتباط بیشتری برقرار کنیم. اگر افراد بیشتری درگیر شوند و بتوانیم از این ابزارهای بین‌المللی برای برقراری ارتباط استفاده کنیم، افق‌های جدیدی گشوده خواهد شد. این نگران‌کننده است که ناشنوایان از کشورهای مختلف می‌توانند با یکدیگر صحبت کنند و ارتباط برقرار کنند و ما در این زمینه عقب مانده‌ایم.

جشنوارۀ بین‌المللی تئاتر معلولین که در ایران با عنوان «جشنوارۀ بین‌المللی تئاتر امیدآفرین» شناخته می‌شود، در آذر 1397 در ایران برگزار می‌شود.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. از این پس نیز می توانید با عضویت در کانال تلگرام و اینستاگرام  ما مطالب مجله ی آندرلاین را دنبال کنید.

موضوعات مربوط