تهمینه میلانی با لبخندی به لب در مرکز سینمایی شهر ادینبورو
تهمینه میلانی ©

لاله شرکت

یکی از شناخته‌شده‌ترین و موفق‌ترین کارگردانان زن تاریخ سینمای ایران، تهمینه میلانی، برای نمایش فیلم تازه‌اش به بریتانیا سفر کرد. آندرلاین به بهانۀ حضور میلانی در ادینبورو، پای حرف‌های او دربارۀ سینما و زنان نشست.

یانته روچ

تهمینه میلانی یکی از معروف‌تر‌ین کارگردانان ایران و جزو اولین نسل فیلم‌سازان زن بعد از انقلاب است. دغدغۀ اصلیش به تصویر کشیدن مصائب زنان در جامعۀ مرد‌سالار ایران است. قهرمانان فیلم‌هایش زنانی هستند که در برابر خشونت و تبعیض جامعه سر فرونمی‌آورند و به جنگ برای تغییر ساختار اجتماعی حاکم می‌روند. فیلم‌های او همیشه روابط و مسائل حساس اجتماعی را مطرح می‌کنند. به بهانۀ نمایش آخرین فیلم‌ وی، مَلی و راه‌های نرفته‌اش، با خانم میلانی در مورد مشکلات فیلم‌سازان زن در ایران به گفت‌وگو نشستیم.

آندرلاین: چالش‌ها و امتیازات کارگردان زن بودن در ایران چیست؟

تهمینه میلانی: ما در جامعه‌ای شوونیست زندگی می‌کنیم و طبعاً در این جامعه کار کردن برای یک زن بسیار دشوار است. اما تجربۀ خودم نشان می‌دهد که غیر‌ممکن نیست. من در جمهوری‌اسلامی چهارده فیلم سینمایی ساختم. نَود درصد انرژی‌ام صرف توضیح و حل کردن مشکلات و ده درصد صرف خلاقیت می‌شود. باید به راهی که داری می‌روی ایمان داشته باشی و به مشکلات اهمیتی ندهی. من سختی‌ها را به جان می‌خرم. در مجموع، مشکلات کمتری نسبت به زنان دیگر در جامعه دارم. به دلیل خانواده‌ام هیچ‌گاه محدودیتی سر راه من نبوده‌است. توانستم تحصیل کنم و با کسی که خودم انتخاب کردم ازدواج کنم. شوهر خیلی خوبی دارم که صمیمی‌تر‌ین دوستم و تهیه‌کننده فیلم‌هایم است. در ایران همه‌چیز بستگی به این دارد که رئیس فرهنگی چه کسی است. اگر وزیر ارشاد یا معاون او آدم ضدِ زن باشد خیلی مشکل بیشتری خواهی داشت. ما دائماً در حال تغییر هستیم و در نتیجه امید من زیاد است. مثلاً در دورۀ این وزیر فیلم می‌سازم که توقیف می‌شود اما در دورۀ وزیر بعدی شانس این است که فیلم بیرون بیاید. مثل یک بازی است. هر جامعه قوانین خودش را دارد.

آندرلاین: در بعضی فیلم‌هایتان به مضمون خشونت پرداخته‌اید.

میلانی: اولین فیلمی که ساختم، بچه‌های طلاق، در مورد پدری‌ بود که بچه‌هایش را کتک می‌زد. یک داستان کاملاً واقعی بود. چرا آن موقع به من نگفتند که چرا فیلم خشنی ساختی؟ شاید چون من مهم نبودم و عقایدم هنوز برایشان خیلی روشن نبود. ولی در آخرین فیلم‌ام، مَلی و راه‌های نرفته‌اش، شروع کردند بگویند که چرا فیلم خشنی ساختی. اما خشونت این فیلم در مقایسه با آن یکی هیچ است. در فیلم‌هایم خشونت روانی از خشونت فیزیکی مهم‌تر است؛ آن روشی که هویت زنان را نادیده می‌گیرند و آن‌ها را به مردشان مشروط می‌کنند. لااقل در ده تا از فیلم‌هایم این مسئله مطرح شده. بحث، بیشتر فرهنگی است. باید یک راه‌حل برای جامعه‌مان که دارد روز به روز بیشتر دچار بحران می‌شود پیدا کنیم. طلاق‌های عاطفی؛ جدایی‌هایی که در خانواده است (و طلاق نیست) که هر کی راه خودش را می‌رود؛ خیانت که به دلیل عدم توجه، تصاعدی بالا می‌رود.

 آندرلاین: چرا سانسور در ایران اجازه می‌دهد که یک زن کتک بخورد و این را حریم شخصی نمی‌داند؟

میلانی: بله، اگر زن کتک بخورد هیچ مشکلی نیست. اشکالی که به فیلم‌هایم گرفتند جایی بود که زن در دفاع از خودش شوهـرش را مـی‌کُشد. این‌جا عصبانی می‌شوم. چون مـی‌گویند که زن نباید دست روی مرد بلند کند. این تابو است. چون زن باید از مرد تَمکین کند. این فرهنگ غالب آن‌ها‌ست. اما فیلم‌هایی که مردان می‌سازند پر از خشونت بر ضد زن یا حتی خشونت زن علیه زن است. البته جامعه‌مان دارد کار خودش را می‌کند و اهمیتی هم نمی‌دهد به این‌که مردان چه قانونی بنویسند. تَمکین درد بزرگ ما‌ است.

آندرلاین: کمی در مورد شخصیت‌های زن فیلم‌هایتان بگویید.

میلانی: اگر فیلم دو زن و مَلی را مقایسه کنیم، فرشته در دو زن حرف می‌زند، انتقاد می‌کند و خواسته‌هایش را به شوهرش می‌گوید: می‌خواهم درس بخوانم، کار کنم، زن تو و مامان بچه‌ها هم باشم. این زن نمی‌تواند جنایت کند چون با حرف‌هایش خالی می‌شود. معمولاً جنایت در ایران از طرف زنانِ خاموش است که انگار تمام نفرت در آن‌ها جمع می‌شود و در یک لحظه کار دست خودشان می‌دهند. زندان پُر از زنانی‌ است که شوهرانشان را‌ کشته‌اند، چون قوانین طلاق بر ضد زن است و آن‌ها نمی‌توانند طلاق بگیرند و در عین حال نمی‌خواهند وضع موجود را تحمل کنند. و یک لحظه که می‌بینند جانشان در خطر است چه کار می‌کنند؟ در ایران به چنین زنِ خاموش مثل مَلی «زن نجیب» می‌گوییم. سقف آرزو‌هایش کوتاه است. فرشته، آرزو‌هایش بزرگ است. او خُرد خُرد از بین می‌رود. اما در برابر، مَلی پرخاش‌گر و مهاجم نیست. در فیلم زن زیادی سیما معلم است و با نو‌جوانان سروکار دارد. بنابر‌این وقتی دختر نوجوان وارد زندگی‌اش و معشوق شوهرش می‌شود، این دختر را بیشتر از شوهرش می‌فهمد و نمی‌تواند او را کتک بزند یا بیرون بیندازد. در آخر فیلم دختر را با خودش می‌برد چون می‌داند که دختر قربانی چه شرایطی می‌شود. در دو زن نَفی هویت است؛ در مَلی مسئله خشونت خانگی است و دایره‌ای که در بحث خشونت وجود دارد که دائماً تکرار می‌شود؛ هم بین رابطۀ زن و مرد، که هم کتک می‌زند، هم مهربان می‌شود و باز می‌زند؛ و هم بین بچه که الان پسر‌بچه شده و پدرش، مادرش، خواهرش او را می‌زنند، و این‌که خشونت نسل به نسل دارد جلو می‌آید. در فیلم مَلی این دایره را بررسی می‌کنیم. فیلم‌هایم می‌توانند کنار یک درام اجتماعی یک بحث اجتماعی را به‌طور علمی بررسی کنند، نه این‌که فقط داستان بگویند.

آندرلاین: نظرتان در مورد جریان دختران خیابان انقلاب چیست؟

میلانی: یک واکنش است، مثل قانون سوم نیوتن: هر نیرویی به هر جسمی وارد شود، درست عکس آن بر‌می‌گردد. آن‌قدر فشار به دختران ما آوردند که دارند عکس‌العمل خودشان را نشان می‌دهند. واکنش اجتماعی‌ است و کاملاً قابل پیش‌بینی ا‌ست. این موضوع را علمی می‌بینم. خیلی ناراحت شدم وقتی صحنه‌ای را دیدم که مأمور پلیس دختر را از روی سکو به زمین پرتاب کرد؛ چون چنین حقّی ندارد.

آندرلاین: آیا در ایران حرکتی مشابه واکنش‌های اخیر به نمونه‌های آزار جنسی در صنعت سینمای غرب رخ داده؟

میلانی: ما یک جامعۀ بیمار هستیم و این جریان می‌تواند حتی در غرب مورد سوء‌‌استفاده قرار بگیرد. چون بسیاری از زنان خشمگین‌اند و این‌طور می‌توانند انتقام بگیرند. از این‌که این تابو می‌شکند خوشحال هستم و فکر می‌کنم در ایران هم باید اتفاق بیفتد ولی نباید افسارگسیخته باشد. به‌علاوه، مسئلۀ آبرو در فرهنگ جهان سوم خیلی مهم است و همین مشکل اصلی زنان در جامعۀ ماست. متأسفانه گاهی زنان مورد تعرض یا تجاوز محارم خودشان قرار می‌گیرند، اما چیزی نمی‌گویند؛ چه برسد در مورد تعرض افراد غریبه که اغلب از ترس برادر یا پدر (که حتی ممکن است منجر به قتل‌های ناموسی ‌شود) سکوت اختیار می‌کنند. اول این تابو‌ها باید کمی شکسته شود. این مسئله در ایران کمی پیچیده‌تر از جریانی‌ است که در غرب اتفاق می‌افتد. من فکر می‌کنم که حتی بخشی از زنانی که مورد تعرض یا تجاوز قرار گرفته‌اند، برای به دست آوردن یک موقعیت تن داده‌اند و به نوعی شریک این ماجرا بوده‌اند. به گمانم باید کمی علمی‌تر به هر کدام از این اتفاقات نگاه کرد. ولی به‌هرحال می‌دانیم که این مسئله واقعیت دارد.

برای اطلاعات بیشتر دربارۀ فستیوال ایرانیان ادینبورو، به اینجا مراجعه کنید.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. از این پس نیز می توانید با عضویت در کانال تلگرام و اینستاگرام ما مطالب مجله ی آندرلاین را دنبال کنید.

موضوعات مربوط

موضوعات مرتبط