مصورسازی از نایل ایبارولا ©

بریتیش کانسیل / نایل ایبارول

همکاری مشترک هنرمندان تئاتر ایران و بریتانیا در دهه ١٩٦٠ نقشی مهم در تولد تئاتر مدرن ایران بازی کرد و اجراهایی را در ایران روی صحنه آورد که برای تماشاگر ایرانی از اساس تازه بود.

نسیم احمدپور سامانی

 

هر چند محققان، تاریخ تئاتر ایران را با کمی اغماض به دوران باستان نیز نسبت می‌دهند، اما به اتقاق بر این باورند که تئاتر معاصر ایران عمری کوتاه دارد و انواع نمایشی پیشین اشکالی سنتی و آیینی از نمایشگری بوده است که تئاتر نوین ایران در تداوم و در جریان تحول این اشکال سنتی و آیینی متولد نشده است، بلکه سرآغاز شکل‌گیری آن ساخت تکیۀ دولت به عنوان اولین مکان رسمی اجرای تئاتر بوده است که بر اساس «رویال آلبرت هال» لندن و در پی سفرهای ناصرالدین‌شاه، بین سال‌های ١٢٥١ تا ١٢٦٧ شمسی از اروپا به ارمغان آورده شد. هرچند که کاربری تکیۀ دولت به دلیل مخالف‌خوانی گروه‌های سنتی با هنر نمایش، به مکانی برای اجرای تعزیه محدود شد، ایدۀ ساخت این نخستین مکان رسمی اجرای تئاتر به شکل نوین، وامدار سفر ناصرالدین شاه به لندن بود.

از یک سو، نمی‌توان نادیده گرفت که نخستین ایرانی‌تبارهایی که برای تحصیل به خارج از ایران اعزام شدند، در سال ۱۱۹۳ شمسی به لندن رفتند. میرزا صالح تبریزی یکی از آن‌ها بوده است که در بخش‌هایی از سفرنامۀ خود به ویلیام شکسپیر و اجراهایی از آثار او اشاره می‌کند. بی‌شک سفر این گروه در تأسیس دارالفنون و تماشاخانه‌اش و آغاز ترجمۀ آثار شکسپیر موثر بوده است. اگرچه تا آخرین سال‌های حکومت ناصرالدین شاه فقط آثار مولیر به فارسی برگردانده شد، پس از آن نوبت به شکسپیر هم رسید. در سال‌های ١٩٦٠ میلادی، سرعت ترجمۀ‌ آثار شکسپیر در ایران بالا گرفت که از آن جمله می‌توان به «اتللو» (م.ا. به‌آذین، ۱۳۴۰)، «لیرشاه» (جواد پیمان، ۱۳۴۰)، «هملت» (مسعود فرزاد، ۱۳۴۲)، «ریچارد سوم» (رضا براهنی، ۱۳۴۳)، «رویا در نیمه شب تابستان» (مسعود فرزاد، ۱۳۴۲)، «هملت» (م.ا. به‌آذین، ۱۳۴۴)، «رومیو و جولیت» (علاالدین پازادگادی، ۱۳۴۴) و «آنتونی و کلیوپاترا» (علاالدین پازادگادی، ۱۳۴۴) اشاره کرد.

خیل آثار ترجمه شده از نویسندگان غربی و در صدر آن‌ها شکسپیر، در دهۀ ١٣٤٠ نمایشنامه‌نویسی را از بند شکل‌های سنتی مرسوم رها کرد. تا جایی که می‌توان همین ترجمه‌ها را پایه‌های نمایشنامه‌نویسی جدید ایران به شیوۀ غربی و با ویژگی‌های ساختاری تئاتری به شمار آورد.

از سوی دیگر در سال ۱۳۳۷ سازمان بالۀ ملی ایران تأسیس شد که پس از استقرار در تالار رودکی، به یکی از معتبرترین و شناخته‌شده‌ترین سازمان‌های هنری ایران در سطح بین‌المللی تبدیل شد. بیش از نیمی از رقصندگان و گردانندگان سازمان بالۀ ملی ایران غیرایرانی و از ملیت‌های مختلف بودند که از این میان، مارگوت فونتین بریتانیایی برای تالار رودکی بالۀ اختصاصی تهیه و اجرا می‌کرد. از سازمان بالۀ ملی ایران پی‌در‌پی برای اجرای برنامه در مراسم‌های رسمی و دولتی و در حضور شخصیت‌های عالی‌رتبه‌ای چون ملکه الیزابت استفاده می‌شد.

همچنین در سال ۱۳۴۴، رابرت دو وارِن که در مدرسۀ بالۀ سلطنتی انگلستان آموزش دیده و به مدت شش سال از اعضای اصلی آن بود، برای آموزش و گسترش باله، از طرف بالۀ سلطنتی انگلیس به ایران فرستاده شد. او از سال ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۰ مدیر هنری بالۀ ملی ایران بود و سپس آن را به‌منظور ایجاد سازمان ملی فولکلور ایران ترک کرد. این سازمان برای گردآوری، گسترش و پخش ترانه‌ها و رقص‌های محلی ایران شکل گرفته بود و به نوعی سفیر فرهنگی ایران محسوب می‌شد.

در همان دهه عبدالله ناظمی گروه بالۀ ملی پارس را در ۱۳۴۵، هم‌زمان با تأسیس تلویزیون و با حمایت این سازمان تشکیل داد و بیش از ۲۴۰ بالۀ کلاسیک و مدرن را بر اساس رقص‌های بومی و محلی ایران تولید کرد و بسیاری از آن‌ها، از جمله رقص بیرجندی را در نقاط مختلفی مثل هاید پارک لندن اجرا کرد.

از دیگر رویدادهای سال‌های ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ جشن هنر شیراز بود که با هدف پیوند هنر شرق و غرب، امکانی برای نمایش آخرین دستاوردهای هنری هنرمندان بزرگ جهان در ایران و ارائۀ هنر ایران به آنها بود. در سال ۱۳۴۹ پیتر بروک بریتانیایی، مرکز بین‌المللی تحقیقات تئاتر(CIRT) را در فرانسه تأسیس کرد. او در بهار ۱۳۴۹ برای اولین بار در راستای مطالعات تئاتری این مرکز به ایران سفرکرد. در همان سال در دهکده‌ای نزدیک نیشابورِ خراسان تعزیه «طفلان مسلم» را دید و بسیار تحت تأثیر قرار گرفت. سپس نمایش فیلم‌هایش در دورۀ چهارم جشن هنر در پاییز همان سال، فرصتی شد تا او پروژۀ «ارگاست ۱و ۲» را، به عنوان پروژۀ «در حال انجام» ، به جشن هنر ارائه کند. او در سال ۱۳۵۰ برای تمرین و اجرای ارگاست به ایران بازگشت و طی مصاحبه‌ای در ساختمان خانۀ تئاتر تعدادی از بازیگران ایرانی را برای بازی انتخاب کرد و در محل باغ فردوس تهران به تمرین با بازیگران پرداخت. گروه کارگردانی این نمایش عبارت بودند از پیتر بروک که با همکاری آربی اوانسیان، آندری سربن و جفری ریوز، «ارگاست» را اجرا کردند. «ارگاست ۱» از نمایشنامۀ ایرانیان اثر اشیل، درام نویس یونانی، اقتباس شده بود و «ارگاست۲» برگرفته از «پرومته در زنجیر» اثر سوفوکل بود. «ارگاست ۱» در تخت جمشید، بعد از غروب آفتاب و «ارگاست۲» در نقش رستم، به هنگام طلوع آفتاب اجرا شد. متن اثر به شکلی تجربی به وسیلۀ تد هیوز، شاعر و نویسندۀ انگلیسی تدوین شد. نمایشنامه، بدون کلام و براساس آواها و صوت‌های مشترک میان زبان‌های متفاوت شکل گرفته بود. اجرا در مکانی باستانی و با گروهی ۲۵ نفره از بازیگرانی با ملیت‌های گوناگون و در زمان و مکان نامعمول صورت گرفت و مبنای شکل‌گیری آثار بعدی بروک، «کنفرانس پرندگان» و «مهابهاراتا» شد.

یکی دیگر از دستاوردهای جشن هنر شیراز در حوزۀ تئاتر، صدور نمایش معاصر ایران بود. این رویداد سبب شد که نمایشنامه‌نویسی مانند عباس نعلبندیان با نمایشنامۀ «پژوهشی ژرف و سترگ در سنگواره‌های دورۀ بیست و پنجم زمین‌شناسی…» کشف شود. آربی آوانسیان این نمایشنامه را کارگردانی و در سال ۱۳۴۷ در جشن هنر شیراز اجرا کرد. سپس به سفارش پیتر بروک به آنتونی پیج مدیر داخلی رویال کورت لندن معرفی شد و دو سال بعد در سال ۱۳۴۹ در رویال کورت اجرا شد. و به‌این‌ترتیب این نخستین بار بود که در تاریخ تئاتر انگلیس نمایشی از ایران به زبان فارسی اجرا می‌شد.

همچنین عده‌ای از دانشجویان ایرانی دانشکده‌های هنری انگلیس در این سال‌ها به ایران بازگشتند و در حوزه‌های اجرایی، هنری و یا مدیریتی وارد عمل شدند. از آن جمله خلیل موحد دیلمقانی که در دانشکدۀ هنرهای زیبا تدریس می‌کرد و یا ملک‌جهان خزاعی که پس از همکاری به عنوان طراح صحنه و لباس در نمایش‌هایی از آنتونی پیج، کلیفرد ویلیامز و لینزی اندرسُن در رویال کورت لندن، به ایران بازگشت.

بدون شک در بررسی دقیق‌تر دهۀ ١٩٦٠ می‌توان موارد بیش‌تری از روابط تئاتری ایران و انگلیس را روشن کرد. اگرچه ممکن است دهۀ شصت میلادی/دهۀ چهل شمسی، در مقایسه با «دوره اصلاحات» در دهه هفتاد شمسی پربارترین سال‌های رابطۀ ایران و انگلیس در حوزۀ تئاتر نباشد. با این وجود بسیاری از نخستین مناسبات فرهنگی در حوزۀ تئاتر، در این برهۀ زمانی روی داد و نام انگلیس را در تاریخ تئاتر امروز ما حذف‌ناشدنی کرد.

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک  ما بفرستید. از این پس نیز می توانید با عضویت در کانال تلگرام ما مطالب مجله ی آندرلاین را دنبال کنید.

موضوعات مرتبط