یادداشتی بر چهارمین دوره‌ی فستیوال سی پرفورمنس، سی هنرمند، سی روز

سیاوش مجد

 

پرفورمنس هنر دیرآمده‌ای در عالم هنر و طبعاً در فضای هنری ایران است. ماهیت بینارشته‌ای پرفورمنس موجب شده است که این شکل هنری فضای خالی در هنرهای تجسمی و هنر نمایش و حتی هنرهای تصویری را پر کند. و همین امر مناقشه‌ای را میان هنرمندان هنرهای تجسمی و نمایشی دامن زده است. هر یک از هنرمندان این دو حوزه می‌کوشند پرفورمنس را امری متعلق به حوزه‌ی خود معرفی کنند. اما واقعیت این است که پرفورمنس به هیچ حوزه‌ای تعلق ندارد و به دلخواه در مرزهای هر قلمروی حرکت می‌کند- اما تنها در مرزها و نه درون محدوده ها. بنابراین پرفورمنس خودش شکل متمایزی از خلاقیت هنری است که می‌تواند به دلخواه از هنرهای تجسمی و یا هنرهای نمایشی  و حتی سینما و موسیقی هم بهره ببرد. اما چنان که گفتیم پرفورمنس در مرزها حرکت می‌کند و به همین دلیل با حرکت آزادانه‌ی خود می‌تواند مرزهای هر قلمروی را جابه‌جا کند. پرفورمنس یک رخداد است، رخدادی در لحظه. آن‌چه آزادی بی‌حد و حصر پرفورمنس را در جابه‌جایی مرزها موجب می‌شود، همین گره‌خوردن رخداد و لحظه است. پرفورمنس در اکنونیتی ناب و بی‌پایان رخ می‌دهد و مخاطب، اگر نگوییم بیش از اجراگر، دست‌کم به اندازه‌ی او در برساختن این رخدادِ در لحظه سهیم است و دقیقاً همین مشارکت فعال تماشاگر در برساختن رخدادِ در لحظه است که پرفورمنس را می¬سازد و موجب می¬شود که پرفورمنس بتواند مرزهای قلمروهایی را که در ظاهر در آن‌ها اجرا شده (تئاترِ سینما، موسیقی، نقاشی و...) را جابه‌جا کند.

از همین منظر فستیوال سی پرفورمنس، سی هنرمند، سی روز هم می‌تواند یک رخداد باشد، حرکتی به سمت استقلال اتفاق هنری از برنامه‌ریزی‌هایِ دست‌وپاگیر و پرریخت و پاشِ دولتی. فستیوالی که اگر قرار بود در مجموعه‌ای دولتی برگزار شود، بی‌تردید با بودجه‌ای هنگفت، نیروی انسانی گسترده و دم‌ و دستگاهی عریض و طویل برگزار می‌شد. امسال چهارمین دوره‌ی این فستیوال در گالری ایست که بنیان‌گذار آن است برگزار شد. فستیوال‌هایی از این دست همچون جشنواره‌ی مونو لیو که گروه لیو پایه‌گذار آن است و یا فستیوال‌های اجرایی و خوانشی که مکتب تهران و جلال تهرانی پایه‌اش را گذاشته حرکت‌های مهم و مبارکی برای استقلال از هنر دولتی‌ست و آن هم درست در جایی که سیاست‌های دولتی چیزی جز بوروکراسی دست و پا گیر و عقیم‌ ساختن هنر مستقل انجام نمی‌دهند. این ویژگی فستیوال پرفورمنس و حرکت‌های از این دست موجب شده تا هیچ اداره‌ای متولی آن نباشد. شاید این رخداد تنها در خلال همین خلأ می‌تواند رخ ‌دهد. برگزاری چهارمین فستیوال سی پرفورمنس... نشان می‌دهد که می‌شود با کمترین تعداد نیروی انسانی و بدون اتکا به ریالی بودجه‌ی دولتی و یا حمایت‌های مالی اسپانسر، و تنها با تکیه بر خواست معطوف به استقلال، اعتماد هنرمندان و مشارکت تماشاگران یک فستیوال را در سی شب برگزار کرد. ممکن‌شدنِ این اتفاق دقیقاً در اراده‌ی فایق‌آمدن بر ناممکن‌بودنِ آن نهفته است، در میل به اثباتِ استقلال هنر.

پرفورمنس می‌تواند یک هنر بینارشته‌ای باشد و در دو دوره‌ی نخست فستیوال سعی شده بود بر این بینارشته‌ای بودن از طریق مشارکت دادنِ هنرمندانِ حیطه‌های متفاوتِ سینما، تئاتر، موسیقی، ادبیات و هنرهای تجسمی تأکید شود. این مسأله البته موجب برانگیختن انتقادهایی از سوی منتقدان شد که عمده‌ی مخالفتشان در همین مشارکت هنرمندانی از حیطه‌های مختلف بود. آنان این ترکیب را نوعی ملغمه‌ی آشفته و در جهت تبلیغ فستیوال دانستند. اما برگزارکنندگان فستیوال در دوره‌های نخست بر آن بودند که این ترکیب نه تنها به معرفی بهتر هنر پرفورمنس می‌انجامد، بلکه هدف مهم‌تری را مد نظر دارد و آن نشان دادن همین خصلت بینارشته‌ای پرفورمنس و تأکید بر این نکته است که پرفورمنس می‌تواند در مرزهای هر قلمروی صورت بگیرد و به هنرمندان آن رشته نشان دهد که چگونه هنر اجرا قادر به فرابردن مرزهای هر قلمروی است. ضمن آن که در همان دو دوره‌ی نخست همواره در کنار هنرمندان صاحب‌نام همچون آتیلا پسیانی، کیاوش صاحب نسق، رخشان بنی‌اعتماد، کریستف رضایی، شهرام مکری و... هنرمندانی جوان و گمنام نیز امکان ارائه‌ی آثار خود را یافته بودند.

در دوره‌ی سوم و امسال در دوره‌ی  چهارم سیاست فستیوال پرفورمنس سویه‌ی محدودتر اما مشخص‌تری یافته است. هنرمندان صاحب‌نام رشته‌های دیگر در آن محدودتر، و به عوض سرمایه‌گذاری بر هنرمندان جوانی که به پرفورمنس به طور حرفه‌ای‌تر می‌پردازند بیش‌تر شده است. شاید بسیاری از آثار اجراشده در فستیوال امسال هنوز با پرفورمنس فاصله‌ی زیادی داشته باشند، اما این چندان مهم نیست. مهم نفس حرکتی‌ست که چهار دوره دارد رخ می‌دهد و بی‌تردید می‌تواند منشا حرکت مهمی در پرورش هنرمندان اجراگر و گسترش و تعمیق مفهوم پرفورمنس و هم‌چنین فرابردن مرزهای آن باشد.

موضوعات مربوط