دیوارنوشته‌ای روی دیوار بنایی قدیمی در تهران که می گوید «رهایی زن رهایی جامعه است.»
بدون شرح ©

میلاد ذکریا

در یکی از کلیدی‌ترین حرفه‌های جامعۀ مدرن، سهم زنان چقدر است و زن بودن تا چه حد شرایط کار و تأثیرگذاشتن بر جامعه را برای معماران سخت یا آسان می‌کند؟ روژیا فروهر در مقایسه‌ای بین ایران و بریتانیا می‌گوید که مسئله به این سادگی نیست، اما تغییر همیشه ممکن است.

روژیا فروهر

کمتر از یک ماه پیش کتایون تقی‌زاده ریاست دانشکده معماری دانشگاه تهران را به عهده گرفت. او اولین زنی‌ است که به این سمت منصوب می‌شود. کمتر از یک هفته پیش در لندن، ایوا فرنک هیلابرت به ریاست مدرسه معماری اِی‌اِی (AA) برگزیده شد. پیش از او سامانتا هاردینگهام این مسئولیت را موقتاً برعهده داشت و اولین زنی بود که در اِی‌اِی به مقام ریاست رسیده بود.

بین آموزش معماری و فعالیت حرفه‌ای معماری در ایران و انگلستان تفاوت‌های اساسی وجود دارد؛ تا جایی که شاید مقایسۀ میان این دو ناروا به نظر بیاید. اما اگر ملاک را میزان حضور زنان در حوزه معماری (از دانشگاه تا محیط کار) قرار دهیم، علی‌رغم محدودیت‌های اجتماعی زنان در ایران، ایران و انگلستان چندان بی‌شباهت نیستند. زنان به عنوان محصل، آموزگار، محقق و معمار سازنده در ایران فعالند. در چند سال اخیر بسیاری از اتفاقات معماری مستقیماً تحت تأثیر زنان بوده: سهیلا بسکی که در سال ۱۳۹۴ شمسی درگذشت، بنیان‌گذار و سردبیر مجله معتبر «معمار» بود؛ نشید نبیان، توییک (مرکز نوآوری شهری تهران) را در سال ۱۳۹۵ شمسی بنیان‌گذاری کرد؛ پرشیا قره‌گوزلو نماینده ایران در بینال معماری ونیز در سال ۲۰۱۶ میلادی بود؛ لیلا عراقیان جایزه معماری آقاخان را برای «پل طبیعت» در سال ۲۰۱۶ میلادی کسب کرد؛ حبیبه مجدآبادی کاندیدای جایزه معماری آقاخان در همین سال شد؛ در ۱۳۹۶ شمسی، ترانه یلدا، معمار و شهرساز، کاندیدای شورای شهر تهران شد؛ و در سال ۱۳۹۶ شمسی، کتایون تقی‌زاده، به عنوان اولین زن به ریاست دانشکده معماری دانشگاه تهران منصوب شد. در مقیاس وسیع‌تر می‌شود از معماران زن ایرانی مقیم خارج از کشور که در جامعۀ معماری بین‌المللی سرشناسند نام برد؛ کسانی چون فرشید موسوی، نسرین سراجی، خواهران حریری و هما فرجادی.

وجود چنین الگوهایی، این تصور را در نسل‌های جوان‌تر زنان معمار ایجاد خواهد کرد که در همه حوزه‌های متنوع معماری به‌عنوان معمار سازنده، سردبیر، در حیطه آموزش و تحقیق، به عنوان کنشگر اجتماعی و یا در حوزه سیاست‌گذاری جایی برای آن‌ها وجود دارد و این رشته‌ای‌ نیست که دیگر به آسانی پنبه ‌شود.

اما، وقتی از نمونه‌های شاخص بگذریم و جامعه بزرگ‌تر زنان معمار را در نظر بگیریم، می‌بینیم اگرچه در دهه‌های اخیر آمار دانشجویان معماری از نظر جنسیت به تعادل رسیده و حتی در بعضی مراکز آموزشی، زنان هفتاد درصد دانشجویان را تشکیل می‌‌دهند، اما در حیطۀ فعالیت حرفه‌ای، زنان سهمی برابر با مردان ندارند و حضورشان بیشتر محدود به نقش‌های فرعی‌ است. حتی اگر موضوعاتی مثل فرصت‌های برابر شغلی، حقوق برابر و دستمزد برابر را که مسائل اساسی زنان هستند کنار بگذاریم، همچنان آمار مشارکت زنان در نقش‌های کلیدی و مدیریتی، یا به عنوان آموزگار یا معمار سازنده، با رسیدن به حد برابر با مردان فاصله دارد.

شاید بتوان گفت در ایران معماری یک حرفۀ صددرصد مردانه نیست اما به عنوان یک صنعت، قطعاً مردانه است. اکثر مشتریان معماری، پیمانکارها، مشاوران و کارگران و متخصّصان ساخت، مردانی هستند که ترجیح می‌دهند با مردان دیگر کار کنند و مردان را استخدام کنند. سؤالی که پیش می‌آید این است که در برابر تبعیض‌های این سیستم کدام ترفندها و استراتژی‌ها مؤثّرند؟

این که زنان در حیطۀ معماری توانسته‌اند علی‌رغم موانع و محدودیت‌ها، موفقیت‌هایی کسب کنند، شاید تا حدودی به جایگاه معماری در سازوکار قدرت مربوط باشد. معماری، حرفه‌ای سازمانی نیست، به عنوان حرفه‌ا‌ی حساس یا کلیدی مطرح نیست و غالباً به‌طور خصوصی اداره می‌شود. معماری به سنگر جریان اصلی تعلق ندارد ولی با آن همکاری می‌کند‌ و خدماتش را به سازمان‌ها و ارگان‌های دولتی ارائه می‌کند. حیطۀ معماری سیال است و مرزبندی‌اش نا‌مشخص. به خاطر این موقعیت ویژه، معماری فضای مناسبی برای فعالیت اقلیت‌ها، از جمله زنان، به‌دست می‌دهد (در زمینۀ محیط‌زیست نیز در دهه‌های اخیر اتفاق مشابهی افتاده، تا آنجا که اکثریت فعالان این حوزه زنانند). به عبارتی حاشیه، حوزۀ فعالیت زنان شده است.

زنان در ایران در برخورد با تبعیض در محل کار، مزیتی بر زنان در غرب دارند. نشید نبیان به این مسئله اشاره می‌کند که هرچند ممکن است تبعیض در ایران عمیق‌تر و سنگین‌تر باشد ولی خیلی عیان است و خیلی راحت می‌شود آن را دید و با آن مقابله کرد. در غرب به خاطرِ حساسیت جامعه به مظاهر تبعیض‌، هرگونه تبعیضی بزک شده به شما حواله می‌شود تا جایی که نه تنها مقابله با آن سخت است بلکه بسیار محتمل است که بدون آن‌که متوجه تبعیض شویم از کنار مسئله گذر کنیم. بیشتر معماران زن ترجیح می‌دهند بر زن بودنشان اصراری نورزند و در جمع مردانه، با قواعد مردانه بازی کنند تا به لحاظ شایستگی و شأنِ کاری هم‌ردیف مردان انگاشته شوند. یعنی بهتر است صورت مسئله را به‌طور کامل پاک کنیم و طوری رفتار کنیم که در موضع برابریم و اگر لازم شد از برش زن بودن هم استفاده کنیم. فرشید موسوی در سخنرانی‌ای توضیح می‌داد که خیلی پیش می‌آید که تنها زنِ حاضر در جلسه باشد و این موضوع هیچ‌گاه به ضررش تمام نشده، بلکه در این موقعیت منحصر به فرد، قدرت بیشتری گرفته است. البته که قابل فهم است معماران زن نخواهند زیر بیرق «معمار زن» راه بروند، چون به حق می‌خواهند قبل از هر چیز و فارغ از جنسیت «معمار» باشند. این در حالی‌ است که «معمار زن» بودن خواه‌ناخواه شما را به حاشیه خواهد راند. طبیعتاً راه‌کار عملی‌تر آن است که هم‌رنگ شویم تا این که بر سر تفاوت‌ها بجنگیم.

آیندۀ زنان در معماری می‌تواند به دست زنان رقم زده شود. آینده هنوز نیامده است، هنوز منعطف است. اگر بنا باشد زن معمار خلاف جریان آب شنا کند، در پروسۀ انجام کار معماری، می‌تواند ابزاری را که این حرفه در اختیارش قرار می‌دهد هم‌سو یا مخالف یک جهان‌بینی خاص یا یک شیوۀ زندگی به‌خصوص، در مقیاس خصوصی یا در عرصه عمومی به کار بندد. او بخت آن را دارد تا کلیشۀ معمار را ملغی کند و قراردادها را برهم بزند. او می‌تواند در کار خود و در شیوۀ انجام کار خلّاق باشد تا بتواند امکاناتی را که در پیچیدگی‌ها و عدم قطعیت‌ها مستتر است کشف کند. هر چه باشد جالب‌ترین اتفاقات در پیچیده‌ترین و دور از دسترس‌ترین موقعیت‌ها ممکن می‌شود. معماری در ذات خود، ابزار تأثیر‌گذاری بر پدیده‌های اجتماعی و سیاسی را داراست. معماری با تفسیر دوبارۀ فضاها، روابط و روایت‌ها می‌تواند مرزهای جدیدی برای ساختار قدرت موجود متصور شود و برای احقاق آن مذاکره کند. اکنون مجال آن هست که الگوهای کاری رایج را تکانی دهیم و مرزهای حرفۀ معماری را جابه‌جا کنیم. به عبارت دیگر، معماری‌های متنوع دیگری هم امکان‌پذیرند.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. از این پس نیز می توانید با عضویت در کانال تلگرام و اینستاگرام ما مطالب مجله ی آندرلاین را دنبال کنید.

موضوعات مربوط

موضوعات مرتبط