تن‌ها: نمایشگاه پوسترهای شخصی ©

رضا عابدینی

 مروری بر عملکرد نسل چهارم طراحان گرافیک ایران و عناصر هنری و سازمانی‌ای که زمینه‌ساز تغییر ساختار طراحی گرافیک ایران شدند.

مرجان زاهدی 

 

طراحی گرافیک ایران در مواجهه با انقلاب سال ۵۷ و جنگ هشت ساله‌ با عراق مسیری بسیار متفاوت از گذشته را آزمود. اقتصاد مبتنی بر جنگ و رویکردهای ایدئولوژیک دو عامل مهم در تغییر زبان گرافیک بودند، از این‌رو با اتمام جنگ و روی‌ کار آمدن دولت‌های نسبتاً مصالحه‌گر در عرصه‌های فرهنگی و هنری فرصتی فراهم آمد تا طراحان به سامان‌دهی ‌و تغییر ساختار وضعیت طراحی گرافیک بیاندیشند.

یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین جریان‌های طراحی گرافیک در سال‌های پس از انقلاب، در مهرماه سال ۱۳۷۶ و با تأسیس انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران رقم خورد. این زمان مصادف است با ظهور و نقش‌آفرینی نسل چهارم طراحان گرافیک در پیشبرد مسیر آینده‌ی این حرفه و تزریق رویکردهایشان به درون انجمن صنفی طراحان گرافیک که نقشی فعال در برگزاری نمایشگاه‌ها و دوسالانه‌های داخلی و خارجی و هم‌چنین معرفی و ارزیابی آثار طراحان مختلف داشته‌است. هم‌چنین این طراحان نقشی فعال در آموزش‌ آکادمیک طراحان جوان‌تر بر عهده گرفتند. از همین رو بررسی عملکرد این نسل از طراحان گرافیک برای شناخت و ارزیابی همه‌جانبه‌ی جريان طراحی گرافيک در ايران دارای اهمیت است.

آغاز فعالیت جدی طراحان گرافیک نسل چهارم ایران تقریباً مصادف است با پیروزی دولت اصلاح‌طلبان در انتخابات سال ۷۶ و توجه ویژه‌ی دولت به سرمایه‌گذاری در بخش‌های گوناگون نشر و مطبوعات. طی این دوران در روزنامه‌ی همشهری برای نخستین بار حضور طراح گرافیک ضروری و مؤثر دانسته شد. از آن زمان سیستم چاپ رنگی و تغییر زمان انتشار روزنامه از بعدازظهر به صبح به الگویی ثابت برای انتشار دیگر روزنامه‌ها تبدیل شد. هم‌چنین به دلیل حمایت دولت از ناشران خصوصی و کمک‌ مالی به آنان برای افزایش تولید کیفی و کمی کتاب، عده‌ی قابل‌توجهی از طراحان نسل چهارم به طراحی جلد کتاب روی آوردند و رویکردی متفاوت از دوره‌های قبل در پیش گرفتند. یکی از مشخصه‌های آثار طراحی گرافیک در این دوره، توجه به تایپ و تبدیل آن به عنصری غیرزبانی با کارکردهای زیباشناسانه است. آن‌چه موجب تقویت و شیوع این رویکرد در میان بخش گسترده‌ای از طراحان نسل چهارم شد، گسترش تعامل میان ایران و غرب و استقبال مخاطبان غربی از این دسته از آثار بود. نکته‌ی مهم در هرگونه نقد و ارزیابی از آثار اين دوره، توجه به فضای سیاسی و اجتماعی منجر به خلق آن‌ها است. چنین به نظر می‌آید که طی هشت سال حکومت اصلاح‌طلبان نقش سفارش‌دهنده‌گان در معرفی و اشاعه‌ی شیوه‌ی خاصی از طراحی گرافیک پررنگ‌تر از گذشته بوده است، بدین معنا که شاید آن‌چه موجب شهرت و استقبال از یک طراح و آثارش می‌شد صرفاً به نوع طراحی مرتبط نبوده، بلکه به موضوع سفارش و ارتباط آن با فضای سیاسی و اجتماعی نیز وابسته بوده است. برای مثال گاه کار یک طراح در یک مجله‌ی روان‌شناسی با طراحی خوب نسبت به یک طراحی متوسط در مجله‌ی سیاسی، شانس کم‌تری برای ديده‌شدن داشته است.

در همين دوره طراحانی هم‌چون فرزاد ادیبی، کوروش پارسانژاد، پریسا تشکری، بیژن صیفوری، رضا عابدینی، مجید عباسی، علیرضا مصطفی‌زاده، ساعد مشکی، هومن مرتضوی و مسعود نجابتی نقشی جدی و فعال در تغيير فضا بر عهده گرفتند. به ‌نظر می‌آید که بتوان یکی از دغدغه‌‌های مهم طراحان این نسل را نمایش هویت ایرانی از خلال برخی عناصر زبانی یا تصویری برشمرد. این رویکرد جست‌وجوگرانه برای انعکاس هویت ایرانی موجب شد تا زاویه‌ی دید برخی از آن‌ها به حوزه‌ی طراحی گرافیک بر مبنای نوعی نگاه هنرمندانه یا نقاشانه شکل بگیرد: رویکردی نه‌چندان قابل‌قبول در حرفه‌ی طراحی گرافیک که به تظاهرات هنری بیش از انتقال پیام اهمیت می‌دهد. هم‌چنين ارائه‌ی سبکی خاص در قالب نمایش هویت فردی، یکی دیگر از مشخصه‌های بیش‌تر طراحان این نسل است، شیوه‌ای که اغلب بدون توجه کافی به موضوع یا محتوای اثر منجر به تکرار پاره‌ای از عناصر تصویری یا نوشتاری مشابه می‌شود. 

بیژن صیفوری، رضا عابدینی، ساعد مشکی و مسعود نجابتی طراحانی هستند که عمدتاً سفارش‌های خود را از مراکز فرهنگی و هنری می‌گیرند و می‌کوشند تا با تکیه بر فرم نوشتار فارسی و برخی عناصر تصویری قدیمی ایرانی، آثاری امروزی بیافرینند. این طراحان می‌کوشند تا آثار خود را از طريق به‌کارگیری یک سبک خاص فردی از دیگر طراحان مشخص سازند. برای مثال آثار بیژن صیفوری و مسعود نجابتی را می‌توان به‌واسطه‌ی کاربرد قابلیت‌های خوشنویسی فارسی در کنار نقش‌مایه‌های ایرانی بازشناخت. با این تفاوت که نوشتار در آثار مسعود نجابتی حائز کارکرد و خوانا هستند اما در آثار بیژن صیفوری حروف اغلب جنبه‌ی تزئینی داشته و به عنوان بافت مورد استفاده قرار می‌گیرند. رضا عابدینی با ساختارشکنی در قواعد نوشتاری حروف تایپی فارسی و بی‌توجهی به خوانایی حروف، در کنار استفاده از شمایل‌های انسانی و پالت رنگیِ محدود و چاپ روی کاغذ گراف، تأثیر قابل‌توجهی بر طراحان هم‌نسل خود و هم‌چنین طراحان نسل بعد گذاشت. طی سال‌های حکومت اصلاحات وی همکاری نزدیکی با سازمان‌های فرهنگی دولتی هم‌چون بنیاد فارابی و مؤسسه‌ی سوره داشت و طراح جلد برخی از کتاب‌های سیاسی پرتیراژ بود. ساعد مشکی با بهره‌گیری از شمایل‌های انسانی موجود در چاپ‌های سنگی دوره‌ی قاجار و هم‌چنين عکس‌ها، خطوط و حروفی که در پس‌زمینه‌ای سفید محو شده‌اند، به آثار خود حسی مبهم و مرموز می‌بخشد. طراحی عنوان کتاب با دست و بدون استفاده از تایپ‌های مرسوم کامپیوتری یکی از شیوه‌های رایج در طرح جلدهای او است که اکنون تبدیل به یکی از مؤلفه‌های سبک فردی او گردیده است. فرزاد ادیبی، کوروش پارسانژاد و پریسا تشکری در میانه‌ی این طیف می‌کوشند تا با ترکیب نوشتار فارسی در کنار تصویرسازی یا عکس‌هایی که بیان‌گر هویت ایرانی باشند، رنگ و بویی خاص و گاه شاعرانه به آثارشان ببخشند.

علیرضا مصطفی‌زاده، هومن مرتضوی و به‌طورخاص مجید عباسی، سه طراحی هستند که نمی‌توان به آسانی رد سبکی خاص را در آثارشان پیدا کرد. این طراحان بیش از آن‌که به ارائه‌ی سبکی خاص بیاندیشند به محتوای اثر يا پیامی می‌پردازند که برای انتقال آن به کار گماشته شده‌اند. ایجاد یک فضای مدرن و هماهنگ با محتوای اثر از مهم‌ترین ویژگی‌های آثار آن‌هاست. در آثار آن‌ها نوشتار در کنار دیگر عناصر دیداری بیش از آن‌که جنبه‌ی تزئینی داشته باشد دارای کارکرد بوده و به ساده‌ترین شکل ارائه شده است.

به‌طورکلی، طراحان گرافیک نسل چهارم با ورود گسترده‌ی رایانه به دفاتر طراحی، ابزاری را به خدمت گرفتند که کنترل دقیق ترسیم نقش‌ها و رنگ‌ها را در اختیار آن‌ها می‌گذاشت. اشتیاق آن‌ها برای خلق آثار متفاوت موجب شد تا برخی اوقات بیش از آن‌که خود را مقید به نمایش پیامی سازند که برای انجام آن گمارده شده‌اند، خود را به مثابه هنرمندی پندارند که از تکنیک‌های طراحی گرافیک برای خلق آثاری منحصربه‌فرد استفاده می‌کند. در مجموع آثار طراحی‌شده‌ی این دوره مسیر آینده‌ی این حرفه را دستخوش تغییر ساخت که بررسی همه‌جانبه‌ی آن نیازمند گذر زمان و پژوهش‌هایی دقیق است. 

  

این نوشته تنها نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org بفرستید.

موضوعات مربوط