Manouchehr Motabar-Untitled-1379
©

Herfeh:Honarmand

بهزاد نژادقنبر

 

بعد ازورود به سالن عریض و طویل گالری آریانا درلابه‌لای جمعیت بازدیدکنندگان گالری، اول خود منوچهر معتبر را می­‌بینم که با دست­‌های گره کرده درهم، ساکت، سربه­‌زیر و متفکر قدم می­‌زند. کمی جلوتر عکسی بسیار بزرگ از کارگاه شخصی هنرمند روی یک دیوار جای‌داده‌شده که بزرگی آن مجالی است تا بیننده تمام جزئیات درون تصویر را به‌­وضوح ببیند. چیزهایی که هنرمند دور خودش گرد آورده، نظم بصری٫ شیوه چیدمان و تصویرهای موجود در کارگاه بهتر ازهرچیز ارتباط جهان شخصی پیرامون هنرمند٫ متعلقات و دغدغه­‌های او را با تابلوهایش به­‌ تصویر می­‌کشد. شاید حتی بشود این تصویر بزرگ از کارگاه هنرمند را در مقام بیانیه هنری یا همان استیتمنت نمایشگاه به­‌حساب آورد که با سنت تنهایی و سکوت منوچهر معتبر همگونی خوبی دارد و به­‌نوعی تاب آن­‌ را دارد تا جای یک بیانیه نوشتاری را بگیرد. 

نمایشگاه مرور چهاردهه فعالیت هنری منوچهر معتبر از ششم تیر تا دوم مرداد ماه در گالری آریانا برگزار شد. نمایشگاه شامل ۹۴ تابلوی طراحی و نقاشی هنرمند از سال ۱۳۵۵ تا به امروز بود. ثمیلا امیرابراهیمی دریادداشت آغازین نمایشگاه، معتبر را هنرمندی دانسته که در تمام دوره­‌های کاری خود پی­گیرانه به «اختراع تنهایی» مشغول بوده است. معتبر با بهره­‌گیری از موارد گوناگون ازجمله رنگ­‌های تیره و کدر٬ کادرهای خطی تیره­ منسجم، کنتراست­‌های شدید رنگی و انتخاب سوژه­‌های محدود جان­دار و بی­‌جانش این فضای تنها و منزوی را شکل‌داده‌است.

منوچهرمعتبر با نگاهی معطوف به انسان و با الهام و تاثیر از هنرمندان مورد علاقه­‌اش هم­چون رامبراند، لوترک، بیکن، جاکومتی، هوپر و دومیه صبورانه و پی­گیرانه به برپایی جهان شخصی خود برخاسته است. با مشاهده آثار او از آغاز فعالیت حرفه‌ایش تا کنون می­‌شود دریافت که طراحی از چهره و اندام انسانی قسمت عمده­‌ای از فعالیت هنری او بوده و هست. او درخلال گذر از وقایع اجتماعی و سیاسی ایران در چهار دهه اخیر تاثیر غیر مستقیم و به­‌ندرت مستقیم این تغییرات و وقایع را بر زندگی شخصی، روح و جسم خودش طرح زده و نقش کرده‌است. تابلوهای معتبر که در فاصله‌ای میان طراحی و نقاشی و بعضاً با سنگین­‌تر بودن کفه­ طراحی شکل گرفته‌اند صلب و مسکوت در برهه­‌ای از زمان جا خوش کرده‌اند. به­ غیر از بخشی از نقاشی­‌های دهه شصت که ارجاعی مستقیم به وقایع اجتماعی همان دوران دارند در آثار دیگر ذهن بیننده از ساختن یک روایت برای تابلو درمی­‌ماند. عناصر و موتیف­‌های جان­‌دار و بی­جان نقش‌شده بر روی فضاهای انتزاعی که خود آنها هم با دقت تمام ساخته و پرداخته شده­‌اند چیزی بیشتر از یک سکوت ممتد و تنهایی بی­کران را در ذهن جاری نمی­‌سازند. فیگورهایی همچون زن آبستن و عناصرعمومی آشنا اعم از مشاهیری چون هدایت، مصدق و شاملو، صندلی‌های لهستانی و صندلی­‌های ارج رنگی و کلاغ­‌های سیاه تهران در وهله اول بیننده را وامی­‌دارد تا به ساختن روایت و داستانی برای تابلوها مشتاق شود اما طولی نمی­‌کشد که ذهن در انتزاع پس زمینه تابلوها گرفتار می­‌شود و از کاربازمی­‌ماند. معتبر با طراحی و ساختن این فضای حساب شده منسجم جداافتاده قصد دارد بیننده را برای لحظاتی هرچند کوتاه در برشی اززمان و مکان با حس و تجربه فردی نقاش از تنهایی همراه کند. 

موفق­‌ترین دوره کاری منوچهر معتبر را اما می شود مربوط به همان دهه شصت و طراحی­‌های او از زنان با چادرهای سیاه دانست که منتظران خبرهای ناخوش ازجنگ یا کشته شدن فرزندان و همسرانشان هستند. این بخش از آثار او از متمایزترین و به یادماندنی‌ترین آثارش هستند که از همان زمان تاکنون هم بسیار مورد توجه قرار گرفته­‌اند. ثمیلا امیر ابراهیمی در توضیح این بخش از آثار می‌نویسد:«طراحی­‌های او از زنان درشت هیکل با چادرهای سیاه، به موتیف نیرومندی برای ثبت فضای شهادت و سوگواری آن دوران تبدیل می‌شود. حجم سیاه بدن­‌های این زنان گمنام و بی­‌چهره در کوچه و خیابان و آرامگاه، به تنهایی و بدون نیاز به حضور مردان، قدرت «مردم» را نمایندگی می­‌کند.» در واقع در این دوره به فراخور تحولات تاریخی و اجتماعی در ایران جنبه رئالیستی کارهای معتبر هم به میزان چشم­گیری در مقایسه با دیگر دوره­‌های کاری چه از لحاظ محتوایی و چه از جنبه فرمی به اوج خود رسیده است.

بازدید ازنمایشگاه منوچهر معتبر با آن عکس بزرگ از اتاق کارش با همه جزئیات به دقت چیده شده، ۹۴ تابلوی کم و بیش هم‌سایز و حضور ساکن و آرام خود هنرمند در نمایشگاه برای نگارنده تجربه‌ای خارج از لطف نبود. معتبر از خلال چهل و اندی سال تجربه پیگیر و پرکار از ترسیم امپرسیونیستی گلدان­‌های شمعدانی در جهانی به ظاهر معصوم و آرام در دهه چهل و پنجاه به طراحی تکرار شونده از سگی بزرگ و سیاه رسیده‌است. به نظر می­‌رسد معتبردر دهه حاضر از زندگی حرفه‌ایش به خلوت خود پناه برده و بیشتر به خودش و اشیاء دوروبرش مشغول است. در نهایت این­که تابلوهای او هرچه در گذر زمان انگار تیره­‌تر و تلخ­تر شده­‌اند ولی به جرأت همان معصومیت، آرامش و سکوت بی­‌پایان در آن­ها موج می­‌زند.

 ***

بیوگرافی هنرمند:

 منوچهر معتبر متولد ۱۳۱۵ در شهر شیراز است. او از طریق ناصر نمازی از شاگردان کمال الملک با نقاشی آشنا شد. در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران نقاشی خواند و برای ادامه تحصیل به آمریکا رفت. سه دوره طراحی را در انجمن هنرجویان نیویورک و دوره فوق لیسانس در آموزش هنر را در دانشگاه ایندیانا گذراند. پس از بازگشت به ایران به تدریس طراحی و نقاشی در مراکز تجسمی و دانشگاه‌های هنر ایران پرداخت. آثار او از سال ۱۳۴۲ در نمایشگاه‌های گروهی و انفرادی مختلفی به نمایش در آمده‌است. او برنده مدال و دیپلم افتخار از نمایشگاه نقاشان معاصر جهان در موناکو در سال ۱۳۷۴ است. در تابستان ۱۳۸۵ بزرگداشت او در موزه هنرهای دینی امام علی برگزار شد. گالری آریانا در تیر و مرداد ۱۳۹۳ میزبان نمایشگاه مرور چهل دهه آثار طراحی و نقاشی منوچهر معتبر بود.

تصویر بالا: بدون عنوان، منوچهر معتبر، ۶۰*۵۰، ۱۳۷۹

موضوعات مربوط