ویلای چشم‌چران که روی سکویی از سنگ‌های محلی بنا شده شده است
رتبه اول گروه مسکونی تک واحدی: طراحان و بناکنندگان زاو؛ محمدرضا قدوسی؛ ویلای چشم چران؛ مینودشت ©

طراحان و بناکنندگان زاو

جایزۀ «معمار» پس از هفده دوره برگزاری، جایگاه خود را به عنوان رقابتی‌ترین رویداد فراگیر سالانه در فضای حرفه‌ای معماری امروز ایران تثبیت کرده است. آندرلاین برنده‌های این دوره را معرفی می‌کند.

مهدی آتشی

به یقین می‌توان گفت جایزۀ معمار مهم‌ترین رویداد معماری امروز ایران از بدو تأسیس تا کنون بوده است، طوری که هرساله بخشی از فعالیت دفاتر مطرح معماری ایران به مهیاء شدن برای آن صرف می‌گردد.

مجلۀ معمار، نهاد برگزارکنندۀ جایزۀ معمار، با هدف اشاعۀ اندیشه و هنر معماری، شهرسازى و ساخت و صنعت در سال ۱۳۷۶ تأسیس شد. این نشریه از ۱۳۷۷ به صورت فصلنامه و از سال ۱۳۸۳ در قالب دوماهانه به‌طور منظم منتشر شده است. مجلۀ معمار از سال ۱۳۸۰ جایزۀ معمار را بنیان نهاد و تاکنون، سالانه برگزار شده است. در زمانی که ارتباطات فرهنگی و هنری ایران با فضای بین‌المللی به گستردگی امروز نبود و معماران ایرانی پروژه‌ها و طرح‌های خود را به‌ندرت در معرض قضاوت بین‌المللی قرار می‌دادند، در فضایی که رقابت‌ها بیشتر به مسابقات معدود معماری آن هم برای پروژه‌های عمدتاً ملی، بزرگ و با کارفرمای دولتی محدود می‌شد، بنیان‌گذاری این جایزه‌ با ساختاری غیردولتی و متشکل از ارکان حرفه‌ای معماری، می‌توانست نویدبخش ایجاد شور و اشتیاق در میان معماران ایرانی جویای‌نام باشد و این‌گونه هم شد.

بر اساس فراخوان‌های این جایزه، تمام پروژه‌های ساخته شده پس از انقلاب ۱۳۵۷ در ایران که در دوره‌های قبل جایزۀ معمار شرکت نکرده‌اند، می‌توانند از سوی طراحان در این رقابت سالانه شرکت داده شوند. ملاک داوری این ساختمان‌ها نیز «خلاقیت و نوآوری در طراحی و نوآوری در کاربرد مصالح و فن‌آوری ساختمان»، «مواجهۀ خلاقانه با مشکلات خاص پروژه از جمله؛ محدودیت‌های اقتصادی، شرایط خاص سایت از نظر ابعاد و اندازه‌ها،‌ ضوابط و رویه‌های قانونی (به‌ویژه در شهرها)، دشواری‌های فنی و…»، «دقت و نوآوری در طراحی جزئیات و توجه به محیط پیرامونی و شرایط اقلیمی»،‌ «ارزش‌های زیست‌محیطی و تعهدات اجتماعی» اعلام شده است. در هر دوره هیئت داورانی که منتخب برگزارکننده هستند، پروژه‌های برتر را در چهار گروه ساختمان‌های عمومی، بازسازی، مسکونی تک‌واحدی و مسکونی آپارتمانی، طی مراسمی معرفی و جوایزی به آنها اهداء می‌کنند. هیئت داوران به طور معمول از میان معماران شناخته‌شدۀ ایرانی انتخاب می‌شوند و در چند دورۀ اخیر داوران خارجی هم به این هیئت اضافه شده‌اند.

امسال نیز طی فراخوان اعلام‌شده در تیرماه ۱۳۹۶، ۳۱۱ پروژه در مهلت تحویل مدارک، برای شرکت در این دوره ارائه شدند. طی داوری مرحلۀ اول در تاریخ یازدهم و دوازدهم شهریورماه، ۱۳۴ ساختمان برای رقابت در مرحلۀ نیمه‌نهایی انتخاب شدند. طرح‌های راه‌یافته به مرحلۀ نیمه‌نهایی، روزهای ۱۵ و ۱۶ مهرماه داوری شدند و طی مراسمی در تاریخ بیستم مهرماه در سالنِ قلم کتابخانۀ ملی ایران، ضمن نمایش طرح‌های راه‌یافته به رقابت این دوره، جمعاً شانزده پروژه‌ به عنوان رتبه‌های اول تا سوم هفدهمین دورۀ جایزۀ معمار برای چهار گروه ساختمانی معرفی شدند و اهداء جوایز با حضور داوران این دوره انجام شد. علاوه بر این شش پروژه نیز شایستۀ تقدیر اعلام شدند. 

رتبۀ برتر در گروه ساختمان‌های مسکونی تک‌واحدی را پروژه ویلای چشم‌چران به خود اختصاص داد؛ بستر طرح، طبیعتی دست‌نخورده با شیبی ملایم پای تپه‌های مینودشت در شمال ایران است. طراح تمام توجه خود را به این بستر نشان داده و تمام جزئیات طرح با هدف کم‌ترین تأثیر بر محیط، طراحی شده‌اند. حجم سفید خالص، هرچند سه طبقه ارتفاع دارد، به مدد برش‌هایی عمیق و گشودگی‌های فراوان، پیوستگی چشم‌انداز طبیعی را به طور کامل قطع نمی‌کند. چشم‌چران روی سکویی از سنگ طبیعی منطقه قرار گرفته است و هرچند نامی چندان مناسب نصیبش نشده، اما به تپه‌های بالا و دشت پایین‌دست از ترازی جدید و بالاتر، چشم‌اندازی خوب دارد.

ویلای چشم‌چران که روی سکویی از سنگ‌های محلی بنا شده شده است
رتبه اول گروه مسکونی تک واحدی: طراحان و بناکنندگان زاو؛ محمدرضا قدوسی؛ ویلای چشم چران؛ مینودشت ©

طراحان و بناکنندگان زاو

در گروه ساختمان‌های مسکونی آپارتمانی، مجموعۀ مسکونی خواب آرام به عنوان پروژۀ برتر انتخاب شد. زمین مثلثی پروژه در تقاطع غیرعمود خیابان‌ها، زوایای متعددی را در طرح ایجاد کرده است و طراح با استفاده از همین هندسۀ متفاوت و تغییر طرح در طبقات زوج و فرد، بازی حجمی زیبایی به وجود آورده که رو به محور سبز زاینده‌رود چرخیده و منظرۀ اطراف را قاب می‌کند. باز بودن اطراف سایت می‌توانست تودۀ ساختمان را سنگین‌تر جلوه دهد، اما طراح برای ایجاد فضاهایی پرنور و دارای چشم‌انداز از این ویژگی بیش‌ترین بهره را برده و با ایجاد نمایی حفره‌حفره از صُلبیت بنا کاسته است. ایدۀ چرخش توده با استفاده از راستای ضلع مقابل و هم‌چنین تغییر یکی در میان طبقات، هرچند بارها توسط طراحان دیگر آزموده شده است، در این پروژه به خوبی جا افتاده و در خدمت طرح قرار گرفته است.

در رقابت بزرگ این دوره در میان ساختمان‌های گروه بازسازی با پنجاه‌وپنج پروژۀ باقی‌مانده در مرحلۀ نیمه‌نهایی، آشپزخانۀ آبان با طرحی متفاوت توانست نظر داوران را بیش از دیگر پروژه‌ها به خود جلب کند. این طرحِ بازسازی واقع در منطقه‌ای با سابقۀ زاغه‌نشینی، بیش از هر چیز نابه‌سامانی‌های زمینه را به چالش می‌کشد و با بودجه‌ای اندک، کیفیتی خلق کرده‌ که قابلیت تسرّی به محیط پیرامون را دارد. این پروژه با هدف توانمندسازی بانوان کوی سیزده آبان تهران تعریف شده است و می‌توان گفت طراح نقش اجتماعی این پروژه را به خوبی به زبان معماری ترجمه کرده است. اگرچه خلوص و پیراستگی این طرح در زمان بهره‌بردای احتمالاً حفظ نخواهد شد، اما در کنترل هزینه‌های پروژه نقشی اساسی ایفاء کرده است.

گروه ساختمان‌های عمومی جایزۀ معمار نسبت به بخش‌های دیگر مسابقه دارای شرایطی خاص است؛ ساختمان‌هایی که برای این گروه ارائه می‌شوند از نظر مقیاس پروژه و حجم کار طراحی بسیار متنوع و متفاوت‌اند، از طراحی بخشی از یک رستوران گرفته تا یک مجمتع چند‌منظورۀ بزرگ‌مقیاس. از سوی دیگر تمام ساختمان‌های غیرمسکونی، در این بخش قرار می‌گیرند. تنوع در ابعاد و کاربری‌ پروژه‌ها داوری میان آنها را دشوار می‌کند و گروه ساختمان‌های عمومی را به بحث‌برانگیزترین بخش این جایزه تبدیل کرده است.

باغ کتاب تهران را می‌توان مهم‌ترین پروژۀ این دوره هم از نظر ابعاد اجتماعی-فرهنگی آن (مرکز فرهنگی، هنری و علمی با محوریت کتاب و کودکان) و هم وسعت پروژه (پنجاه‌هزار متر مربع زیربنا) دانست که به عنوان پروژۀ برتر گروه ساختمان‌های عمومی انتخاب شد. از سوی دیگر اهمیت این پروژه را می‌توان از حیث داشتن کارفرمای غیرخصوصی (شهرداری تهران)، شرایط ویژۀ سایت (تپه‌های عباس‌آباد) و هم‌جواری‌های آن (مجموعۀ پارک طالقانی و پل طبیعت، مجموعۀ فرهنگستان‌ها، باغ موزۀ دفاع مقدس و کتابخانۀ ملی) بررسی کرد. تودۀ عظیم این پروژه متشکل از سیزده بلوک و پنج طبقه ارتفاع، کاملاً در بستر طرح گسترده شده است. پلکان گسترده در سمت شرق پروژه که تا بام ادامه دارند اگرچه در تلفیق با بام سبز، رو به کتابخانۀ ملی حالتی متواضعانه از بنا را به نمایش می‌گذارند اما توقع ناظر برای رسیدن به رویداد یا المانی مهم و یا مکانی ویژه در پروژه را برآورده نمی‌کنند. حالت بسته و فروتنانۀ رو به شرق، در سمت مقابل و رو به غرب به برافراشتگی و شفافیت کامل تبدیل شده است و نمایشی کامل از اتفاقات درونی پروژه را به نمایش می‌گذارد.

جایزۀ معمار اگرچه در سال‌های ابتدایی فعالیتش در ایران رقیبی جدی نداشت و هنوز هم در حوزۀ گسترده‌ای که فعالیت می‌کند بی‌رقیب است، اما چند سالی است که جوایزی دیگر اعلام وجود کرده‌اند که یا برای پر کردن جای خالی جایزۀ معمار در برخی گرایشات طراحی معماری است یا ادعای رقابت با این مسابقه را دارند. در این سال‌ها به ابعاد مختلف این جایزه انتقاداتی وارد شده است؛ با این وجود به نظر می‌رسد این جایزه می‌خواهد هم‌چنان برتری خود را نسبت به رویدادهای مشابه حفظ کند.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان می‌کند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کرده‌است. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. از این پس نیز می توانید با عضویت در کانال تلگرام و اینستاگرام ما مطالب مجله ی آندرلاین را دنبال کنید.

موضوعات مربوط