منیر فرمان‌فرمائیان ©

ناصر حقیقی

بازگشایی نگارستان تالار دائمی «منیر» در تهران نه‌تنها تلاشی کم‌نظیر در نگهداری دستاوردهای منیر فرمان‌فرمائیان، که فضایی ارزشمند برای مطالعۀ‌ دنیای آثار او در وطنش است.

راضیـه پورفضلی

 

چندی پیش منیر فرمان‌فرمائیان با اهدای بخشی از کارهایش، سبب شد تا مجموعۀ نگارستان تالار دائمی «منیر شاهرودی فرمان‌فرمائیان» در باغ‌موزۀ‌ نگارستـان پایه‌گذاری گردد و نمونه‌های درخوری از آثار او در سه فضای به‌هم پیوسته برای نمایش عمومی از دسترس مجموعه‌دارهای خصوصی خارج شود. در این فضا، نمونه‌های خوبی از کارهای آینه‌ای مشهور او با طراحی‌ها و کارهای تجربی‌ دیگر همراه شده‌اند و با وجود تعداد نه‌چندان بالای آن‌ها، مجموعۀ قابل قبولی را گرد هم آورده‌اند.

فرمان‌فرمائیان در سال ۱۳۰۱ در قزوین به‌ دنیا آمد. در بیست ‌سالگی تصمیم گرفت به فرانسه مهاجرت کند که جنگ جهانی دوم مانع شد. اما سرانجام در اواسط دهۀ چهل به نیویورک رفت، در مدرسۀ طراحی پارسنز آموزش دید و به‌عنوان تصویرساز مُد درگیر کار شد. در این دوره او تماس‌هایی نه‌چندان نزدیک با هنرمندهای نامی زمانش مانند فرانک استلا داشت. در سال‌های ۱۹۵۸ و ۱۹۶۴ به‌ نمایندگی از ایران در دوسالانۀ ونیز شرکت کرد و مدال طلا گرفت. هم‌چنین در نمایشگاه‌هایی در موزۀ هنرهای مدرن نیویورک و دوسالانه سائوپائولو شرکت کرد. سپس به ایران بازگشت، اما پس از انقلاب باز از ایران خارج شد و بیش از دو دهه را در نیویورک به سر برد. در سال ۱۳۸۳ به تهران بازگشت و کارگاهش را بازگشایی کرد و تا به امروز در همان‌ کارگاه مشغول به کار است.

فرمان‌فرمائیان نخستین هنرمند ایرانی ا‌ست که نمایشگاه مرور کارهایش در یکی از موزه‌های مهم جهان (گوگنهایم) به‌نمایش درآمده است. با این وجود او در جریان هنر نوگرای ایران تا چندی پیش جایگاه مشخصی نداشت و همواره به ‌مثابۀ هنرمندی حاشیه‌ای به‌ او پرداخته می‌شد. آرایه‌گرایی افراطی کارهای فرمان‌فرمائیان، شاید در کنار زن‌بودن و تبار اشرافی‌اش، او را به‌ حاشیۀ جریان اصلی هنر نوگرای ایران کشاند. این در حالی ا‌ست که کارهای او در استفاده از عنصرهای دینی ایرانی و شیعی شباهت‌هایی آشکار با برخورد هنرمندهای سقاخانه نشان می‌داد.

کنار هم گذاشتن شماری از کارهای این هنرمند در موزۀ منیر، دورانی از کار حرفه‌ای او را پیش روی ما می‌گذارد که در آن‌ها پیوستاری از آینه‌های روی‌هم‌تاشده‌، در پی ساختن پُلی گیرا بین زیبایی‌شناسی سنتی ایرانی و فرمالیسم هنر مدرن بودند. این مجموعه شامل نقش‌برجسته‌های آینه‌کاری‌شده، مجسمه‌های انتزاعی و آینه‌کاری‌شدۀ هنرمند با نام «خانوادۀ هندسی»، و نیز طراحی‌های متناظر آن‌هاست که به‌ مثابۀ پیش‌طرح‌هایی برای مجسمه‌های چندوجهی او پدید آمدند.

خود هنرمند هرگونه تفسیر و ادعای فلسفی در کارهایش را رد می‌کند. در مستند مُنیر به کارگردانی بهمن کیارستمی، انگیزه‌اش از تکرار موتیف‌های مذهبی گذشته را به‌تمامی دین‌زدایی‌شده و فرمالیستی می‌داند و با اشاره به نام نمایشگاه بر این نکته تأکید می‌کند که درون‌مایۀ کار او ارتباطی به هستی‌شناسی اسلامی ندارد، بلکه توجه او بیشتر بر الگوی فرمی‌ای است که هشت‌ضلعی‌ها در تکثیر بی‌پایان خود دارند. او از معنایی که کارماده‌اش می‌تواند به کار او بیفزاید آگاه است و آگاهانه در برابر بیش‌ از حد تفسیر شدن کارش ایستادگی می‌کند. منطق هندسی هشت‌ضلعی، الگویی تکراری‌ است که بیانی عالی از زایش و گردش فرم‌های تازه را در اختیار هنرمند قرار داده. او استفاده از ریتم که یکی از اصول فرمال مدرنیسم است را با تکنیک و زیباشناسی‌ای کهن درآمیخته است. البته جدا از ساخت سنتی کار او، تکرار و رابطه‌های هندسی در کار فرمان‌فرمائیان به‌ضرورت به این معنی نیست که او درکی ژرف از مینی‌مالیسم هم‌دوره‌ای‌هایش به‌دست آورده بود، چراکه صرف‌نظر از دغدغه‌های متفاوت، او برخلاف هنرمندهای مینی‌مالیستی چون فرانک استلا یا سُل لُوِت در اساس آرایه‌گرا باقی ‌می‌مانَد و نمی‌توان حضور محتوم تکنیک را در کارش نادیده گرفت.

او برای ساخت مجسمه‌هایش دو راهکار سنتی ایرانی را به کار می‌گیرد. نخست، آینه‌کاری‌ در شکل آرایش تکه‌های آینه و شیشه در قالب طراحی‌هایی شبکی و پیچیده روی سطح‌های گچی‌. در این نمونه‌ها ما شاهد بده‌بستان انرژی میان برجستگی‌ها و فرورفتگی‌هاییم و در عین وضوح، با پیچیدگی‌ها و درون و بیرونی تفکیک‌ناپذیر رو‌به‌رو می‌شویم. در این نقطه، از ذهنیتی که از آینه به مثابۀ‌ٔ شی‌ای صاف و بدون لغزش داریم، فاصله می‌گیریم. راه‌کار دوم، نقاشی پشت شیشه است؛ شیشه‌های منقوشی که با هدف نمایش از پشت، روی سطح‌ها نصب می‌شوند و روی آن‌ها دوباره با شیشه و آینه تزیین می‌شود.

در مجموعۀ توپ‌های آینه‌ای که به توپ‌های دیسکو نیز شهرت دارند، هنرمند با استفاده از نظم هندسی آجرچینی، معرق‌کاری، و آینه‌کاری ایرانی-‌اسلامی دورتادور توپ‌ها را با خرده‌آینه‌ها کلاژ کرده است. شکست نور و بازتاب ریز آن در آینه‌های کوچکی که گرد کُره‌ها چسبانده شده‌اند هم‌زمان فضای مذهبی یک مسجد را با توپ‌های بازتاب رقص نور یک دیسکو یاد‌آوری می‌کند. در عکسی نمادین هنرمند با سرخوشی کودکانه‌ای یکی از این توپ‌ها را به هوا انداخته است و بازی‌گوشانه رفتارش با این سنت محافظه‌کارانه را نشان‌گذاری می‌کند؛ کمی شبیه به کاری که حسین زنده‌رودی با خوش‌نویسی کرد.

در هندسۀ امید با ترکیبی از آینه‌های رنگی روبه‌روییم که از تکرار چهارگوش و لوزی، بازی هندسی ساده اما هم‌زمان پویایی از فرم‌های پیوسته ایجاد کرده‌اند. تکنیک‌های گره‌چینی و نقش‌های تزیینی اسلامی در کار فرمان‌فرمائیان الفبای کار را شکل می‌دهند؛ در بسیاری از کارها، ‌شکل سادۀ‌ یک نقش‌برجسته و در بعضی از کارها ترکیب‌های شکسته و بی‌معنی‌ای شبیه به ستاره‌های ازریخت‌افتاده و یا هشت‌ضلعی‌های درهم‌رفته جلوه می‌کنند. این کارها، لایۀ طنز‌آمیز ظریفی را از جنس بازیگوشی‌های مدرنیستی با سنت، در خود حل کرده‌اند.

طراحی‌های او گاه پیش‌طرح‌های کار اصلی‌ است و محاسبات هندسی او که از سنت آینه‌کاری می‌آیند را به‌دقت بیان می‌کنند، و گاه خودِ طراحی برای تجربه و آفرینش، هدف اوست. طراحی‌های زنبوری از گونۀ‌ٔ دوم است که هنرمند بنابر یک اتفاق آن را کشف می‌کند. در این کارها فرمان‌فرمائیان پاهای زنبور را در مرکّب قرار می‌دهد و او را روی کاغذ رها می‌کند. راه رفتن زنبور طرحی به‌تمامی انتزاعی و بدون دخالت زیباشناسانۀ هنرمند ایجاد می‌کند؛ این مجموعه، تجربی‌ترین جنبۀ دورۀ کاری او را نشان می‌دهد. 

بدنۀ پرمایۀ کارهای فرمان‌فرمائیان به سنت‌های معماری ایرانی و مبانی ریاضی‌گون و هندسی الگوهای اسلامی در آینه‌کاری‌های بناهای مذهبی بازمی‌گردد. سرچشمۀ‌ الهام او در طول تبعید تحمیلیش در نیویورک، نه «کارخانۀ»‌ اندی وارهول یا کلوپ‌های شبانه،‌ که تالار آینه‌کاری‌شدۀ‌ مسجد شاه‌چراغ شیراز بود؛ سرچشمه‌ای که سایه‌اش بر مسیر حرفه‌ای او تا همین امروز هم محسوس است. اما نگاه کاوش‌گر فرمان‌فرمائیان با کندن آینه‌کاری از بافتار معماری و تبدیل آن به حجم‌هایی بی‌معنی و البته گاه کج‌وکوله، تن به خوانش فلسفی، مذهبی و یا سنتی از کار او نمی‌دهد.

 

این نوشته نظریات شخص نویسنده را بیان میکند و شورای فرهنگی بریتانیا تنها بستری برای تبادل نظر فراهم کردهاست. لطفاً نظرات، پیشنهادات و انتقادات خود را به آدرس underline@britishcouncil.org و یا به صفحه فیسبوک ما بفرستید. از این پس نیز می توانید با عضویت در کانال تلگرام و اینستاگرام ما مطالب مجله ی آندرلاین را دنبال کنید.

 

موضوعات مربوط

موضوعات مرتبط